Pensionado's dansen op straat in Volgograd. Russische gepensioneerden krijgen gemiddeld 178 euro per maand van het pensioenfonds.

reportage pensioensleeftijd

Poetins meest impopulaire maatregel: Russen moeten later met pensioen

Pensionado's dansen op straat in Volgograd. Russische gepensioneerden krijgen gemiddeld 178 euro per maand van het pensioenfonds. Foto Sergey Ponomarev

De Russische pensioenleeftijd gaat fors omhoog. Het is slecht nieuws voor de Russen – hun levensverwachting is niet hoog – maar president Poetin kan door economische problemen niet anders. 

De 26-jarige automonteur Dmitri Volodin zat in de Baumantuin te genieten van de laatste zonnestralen van de Moskouse zomer tot er een pushbericht op zijn telefoon verscheen. Nu maalt hij in het parkje over de vraag die steeds vaker bij hem opkomt: wil ik nog in Rusland blijven?

De inhoud van het pushbericht kwam woensdagmiddag als slecht nieuws voor de Russische bevolking. President Poetin kondigde in een tv-toespraak aan dat de pensioenleeftijd fors omhoog gaat. Voor vrouwen van 55 naar 60 jaar. Voor mannen van 60 naar 65 jaar.

De wijze van aankondiging tekende het gewicht van het moment. Het was pas de zesde keer in achttien jaar dat Poetin zich rechtstreeks tot het volk richtte via een tv-toespraak buiten zijn traditionele nieuwjaarswens. De laatste keren dat hij voor dit instrument koos was om het volk te informeren over de dood van oud-president Boris Jeltsin (2007) en over de bloedige gijzeling van honderden schoolkinderen in Beslan (2004).

Gevoelig

De verhoging van de pensioenleeftijd ligt in Rusland vooral gevoelig omdat Russen niet oud worden. De gemiddelde levensverwachting voor mannen is 66 – één jaar hoger dan de nieuwe pensioenleeftijd. Vrouwen behouden met een gemiddelde levensverwachting van 77 wel een grote kans om hun pensioen te halen.

Poetins aanhang bestaat traditioneel uit gepensioneerden. Foto Sergey Ponomarev

De pensioenhervorming belooft Poetins impopulairste maatregel te worden sinds zijn aantreden in 1999. Sinds juni demonstreren delen van de bevolking  tegen een voorstel van de regering van premier Medvedev om de pensioenleeftijd te verhogen naar 63 voor vrouwen en 65 voor mannen. Peilingen wezen uit dat negen van de tien Russen tegen zijn. Poetin hield zich ruim twee maanden afzijdig van het regeringsvoorstel, maar zijn populariteit daalde naar het laagste niveau sinds demonstraties wegens verkiezingsfraude in 2012. Nog maar 37 procent van de Russen vertrouwt de president, stelt staatspeilbureau VTsIOM.

Toch koos Poetin woensdag de kant van de regering, en niet die van de publieke opinie. In een voor hem schaarse sprong in het diepe vroeg hij de bevolking om ‘begrip’ voor ‘een moeilijke, ongemakkelijke, maar noodzakelijke beslissing’.

Jaren negentig

‘God verhoede, maar ik vrees dat we opnieuw in de jaren negentig zijn beland’, zegt automonteur Volodin, verwijzend naar de postcommunistische jaren waarin Rusland failliet ging. ‘De verhoging van de pensioenleeftijd bewijst dat het geld op is.’

President Poetin wijt de hervorming aan demografische problemen. In zijn toespraak van een halfuur stelde hij dat de hervorming noodzakelijk is omdat het werkende deel van de bevolking al jaren gestaag afneemt. De beslissing langer uitstellen is ‘onverantwoordelijk’, zei Poetin. Dan komt ‘de stabiliteit en veiligheid’ van Rusland in het gedrang.

Mijnwerkers verlaten een mijn in Norilsk. De mannen krijgen een uitzondering op de verhoging van de pensioensleeftijd. Foto Sergey Ponomarev

Poetin probeerde de bevolking tegemoet te komen door het voorstel van de regering af te zwakken. Zo besloot hij dat de pensioenleeftijd voor vrouwen niet naar 63 gaat, maar naar 60. Er komen uitzonderingen voor mijnwerkers, hulpverleners van de kernramp in Tsjernobyl en inheemse volkeren in het noorden. En vrouwen met meer dan twee kinderen worden beloond: per kind een jaar eerder pensioen.

Anna Gorintsjoj, een 34-jarige accountant, komt een kind te kort om in aanmerking te komen voor Poetins regeling. ‘Ik ga niet een derde kind baren om eerder met pensioen te kunnen’, zegt ze in de Baumantuin in Moskou. ‘Daarvoor zijn onze pensioenen te laag. En ik moet mijn pensioen nog maar zien te halen.’

178 euro per maand 

Russische gepensioneerden krijgen gemiddeld 178 euro per maand van het pensioenfonds. Daarvan rondkomen is voor de meesten niet mogelijk. Gepensioneerden wonen vaak samen met hun kinderen en werken naast hun pensioen.

‘Ik heb mijn pensioenleeftijd gelukkig gehaald, maar ik moet ernaast werken als lerares Engels’, zegt de gepensioneerde Jelena. Ook zij is tegen de hervorming. ‘Wie niet?’

Ondanks de lage pensioenen behoren gepensioneerden tot Poetins traditionele aanhang. Het was Poetin die ervoor zorgde dat de pensioenen na de jaren 90 überhaupt weer uitbetaald werden. Hij verhoogde de bedragen. En hij beloofde herhaaldelijk de pensioenleeftijd nooit te zullen verhogen.

De staatsmedia moeten er nu voor zorgen dat de bevolking Poetin vergeeft voor zijn gebroken belofte en hem steunt in zijn pensioenhervorming. Talkshows begonnen na de tv-toespraak met applaussalvo’s voor de president en lieten mensen aan het woord die het opnamen voor de president.

‘De president heeft naar iedereen geluisterd’, zei parlementariër Dmitri Morozov op Rossija 1. Margarita Simonjan, hoofdredacteur van RT (voorheen Russia Today), sprak van een ‘gebalanceerde en nauwkeurig uitgedachte oplossing’ van Poetin. En Ella Pamfilova, de voorzitter van de commissie die onafhankelijke verkiezingen moet garanderen, viel Poetin bij door te zeggen: ‘Zoals altijd neemt hij alles op zijn schouders.’

Nieuwe demonstraties 

Het is de vraag in hoeverre de bevolking zich laat overtuigen door de staats-tv. Op Rossija 1 zei parlementariër Andrej Isajev euforisch dat de president ‘de mening van de meeste burgers verkondigd’ heeft. Maar de burgers in het Moskouse Baumanpark en de peilingen van Poetins eigen staatspeilbureaus wijzen anders uit.

Onder meer de Communistische Partij en aanhangers van oppositieleider Aleksej Navalny leggen zich niet neer bij het afgezwakte pensioenvoorstel. Ze hebben nieuwe demonstraties aangekondigd.

Verbetering: in een eerdere versie van dit artikel stond dat vrouwen met meer dan drie kinderen worden beloond met een jaar eerder pensioen per kind. Dat moest zijn: vrouwen met meer dan twee kinderen.

Levensverwachting

Vergeleken met de jaren 90 gaat het goed met de Russische man. Destijds lag de gemiddelde levensverwachting op 58 jaar, nu op 66. Maar vergeleken met andere Europese landen is dat laag. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling weet de relatief vroege dood van de Russische man in 2015 aan ‘risico-verhogend gedrag bij mannen’. Ja, nog altijd is wodka of andere sterke drank een belangrijke doodsoorzaak onder mannen. Maar Russen drinken steeds minder, onder meer door verhoogde alcoholprijzen. Het is niet precies duidelijk waarom de levensverwachting van Russische mannen achterblijft. Wetenschappers wijzen op een haperende economie, die mensen in armoede en gezondheidsproblemen kan brengen, en op een matige gezondheidszorg. Het Russische bureau voor de statistiek voorspelt desalniettemin dat de levensverwachting voor mannen omhoog zal stijgen, naar 74 in 2034. 

Pensioensleeftijd elders

In Nederland schuift de pensioenleeftijd, het moment vanaf wanneer de AOW-uitkering wordt uitgekeerd, langzaam op van 66 jaar nu naar 67 jaar en drie maanden in 2022. Veel partijen dringen aan op de invoering van een flexibele AOW-leeftijd. Mensen met zware beroepen zouden eerder met pensioen moeten kunnen dan bijvoorbeeld kantoorpersoneel. Minister Koolmees van Sociale Zaken denkt echter dat zo’n regeling ‘niet is uit te werken’.

Ook in België wordt gedebatteerd over een uitzondering voor de hogere pensioenleeftijd (67 in 2030) voor zware beroepen. Een akkoord van de minister van Pensioenen met een vakbond plaatste onder anderen politieagenten en leerkrachten in de categorie. Zij zouden twee tot zes jaar eerder met pensioen mogen. De deal werd door andere partijen in de regeringscoalitie echter rap van tafel geveegd.

In Zweden is het rustig aan het pensioenfront, na een ingreep in de jaren negentig. Het land kent een flexibel pensioen, die mag ingaan tussen een leeftijd van 61 tot 67 jaar. Wie eerder met pensioen gaat wordt gekort op zijn uitkering. Wie later afzwaait, krijgt een extraatje.

In Frankrijk gaat de pensioendiscussie gepaard met een hervorming van de arbeidsmarkt. Ambtenaren bijvoorbeeld hebben vele voordelen, zoals een pensioen met 57 jaar voor kantoorpersoneel van de Franse spoorwegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.