Gastcolumn

Poetins digitaal ijzeren gordijn werpt blik op toekomst internet

De Russische internetcensuur van Poetin staat niet op zichzelf. Internetvrijheid vormt een bedreiging voor iedere autoritaire leider.

De Russische oproerpolitie arresteert in februari 2014 veertig Moskovieten die demonstreren tegen pogingen van autoriteiten om Dozhd, een onafhankelijk televisiekanaal, het zwijgen op te leggen. Beeld afp
De Russische oproerpolitie arresteert in februari 2014 veertig Moskovieten die demonstreren tegen pogingen van autoriteiten om Dozhd, een onafhankelijk televisiekanaal, het zwijgen op te leggen.Beeld afp

Ergens in 1955 legt de jonge fysicus Vladimir Fridkin de laatste hand aan zijn Electro-fotografische Kopieerapparaat No. 1. Het ingenieuze apparaat wordt gevierd als een verworvenheid van de Sovjet-wetenschappen. Fridkin geniet van de roem. Wat een praktisch apparaat! Op het wetenschappelijke instituut lopen ze de deur bij hem plat om kopietjes te maken van internationale tijdschriften. Totdat er een KGB-agente bij hem aanklopt. Het kopieerapparaat wordt gebruikt om verboden informatie te delen, zegt ze, en ze slaat het ter plekke in stukken. Behalve de spiegelplaat. Die komt op het damestoilet te hangen. No. 2 van de uitvinding is er nooit gekomen. Er is in de Sovjet-Unie geen kopieerapparaat meer geproduceerd. Wel worden er westerse machines geïmporteerd, maar die staan altijd in een afgesloten ruimte en ieder kopietje wordt geregistreerd.

Deze prachtige geschiedenis komt uit The Red Web, een boek van de Russische onderzoeksjournalisten Andrei Soldatov en Irina Borogan over 'de strijd tussen Ruslands digitale dictators en de nieuwe online revolutionairen'. Om deze strijd op het Runet - het Russische internet - goed te begrijpen, nemen de schrijvers ons mee terug naar de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw, toen Sovjetwetenschappers vanuit zogenaamde sjarasjka's, strafinstellingen voor wetenschappelijke dwangarbeid, de eerste stappen zetten op het gebied van stemherkenning en afluisterapparatuur.

undefined

Legers internettrollen

Informatie in de Sovjet-Unie zat letterlijk achter slot en grendel. En de KGB had de sleutel. Technologische vooruitgang werd vooral geboekt in het bespieden van de bevolking. Technologie die bijdroeg aan informatiedeling werd doelbewust gefrustreerd of hooguit op kleine schaal toegepast. Vlak voor de Olympische Spelen in Moskou van 1980 bijvoorbeeld, is er nauwelijks capaciteit voor internationaal telefoonverkeer. Waarom zou je Sovjetburgers vrij met het buitenland laten communiceren? De man die ervoor moet zorgen dat de internationale bezoekers tijdens de Spelen gewoon naar huis kunnen bellen, wordt voor dit huzarenstukje beloond met een ministerpost. Zijn eerste opdracht na zijn aanstelling? Hij moet de kabelverbindingen die hij met pijn en moeite heeft gecreëerd onmiddellijk afknijpen tot het oude niveau.

Wanneer de Sovjet-Unie valt, staat Rusland in computer- en informatietechnologie op grote achterstand. Plotseling krijgen Russische wetenschappers de vrijheid om die weg te werken. Dat gaat in een razend tempo. De internetpioniers gooien in een paar jaar tijd het volledige informatielandschap op zijn kop. Een nieuwe generatie Russen groeit op met een ongekende informatievrijheid. De KGB, omgedoopt tot FSB, heeft het nakijken in deze vrolijke chaos. De oude telefoontappers snappen er de ballen van. Maar ook zij zitten niet stil en leren snel. Naarmate de geheime diensten hun greep op de politieke en economische processen herwinnen, eisen zij ook een centrale plek op in het nieuwe informatielandschap. Dat is precies het moment waarop Poetin aan de macht komt.

Volgens Soldatov en Borogan doet Poetin een frontale aanval op de internetvrijheid met een cyberstrategie die alle oppositionele krachten in het nauw drijft. Internetproviders en telecombedrijven worden gedwongen om geavanceerde SORM-technologie te installeren waarmee de geheime diensten zonder medeweten van diezelfde providers en zonder tussenkomst van een rechter onbeperkt kunnen spitten in de datastromen van de Russische onderdanen. De Doema heeft tal van repressieve wetten uitgevaardigd waarmee toezichthouders duizenden sites en diensten hebben geblokkeerd, bijgestaan door een hyperactieve cyberburgerwacht uit de koker van een pro-Kremlin jeugdbeweging. Als het niet langs formele weg kan, dan zijn er nog de legers internettrollen, de hackers en de DDoS-aanvallen die op het Runet diepe kraters slaan.

undefined

Frontline-selfies

Tot dusver richt het Kremlin zich vooral op techbedrijven. Die laten zich makkelijk intimideren. Wie weerstand biedt, is zijn business kwijt. Wie meewerkt, mag hopen op een groter marktaandeel. Op een persconferentie in 2014 noemt Poetin het internet een CIA-project en een bedreiging voor Rusland. Zijn adviseur German Klimenko, zelf een internetondernemer, zegt in een BBC-interview dat de Russische internetindustrie gebaat is bij een digitaal ijzeren gordijn.

Volgens een nieuwe wet moeten buitenlandse techbedrijven hun servers op Russisch grondgebied plaatsen, zogenaamd om de privacy van de Russische gebruikers te beschermen. Google geeft gehoor aan die oproep. Facebook weigert vooralsnog. Dat kan interessant worden. Beschikt de Russische toezichthouder over de technische middelen om deze populaire dienst te blokkeren?

Het internet is geen kopieerapparaat dat je stuk kunt slaan. Eind vorig jaar is de populaire torrent-site Rutracker geblokkeerd. Sindsdien is het aantal gebruikers van het Tor-netwerk, waarop je dit soort blokkades kunt omzeilen en anoniem kunt communiceren, explosief toegenomen. Gebruikers zijn creatief. Informatie vindt altijd een weg, bedoeld of onbedoeld, schrijven Soldatov en Borogan, en ze geven het voorbeeld van Poetin, die pertinent ontkent dat Russische grondtroepen actief zijn in Oekraïne, terwijl zijn soldaten toch echt vanaf de frontlinie selfies op Russische sociale media plaatsen.

De Russische internetcensuur staat niet op zichzelf. Internetvrijheid vormt een bedreiging voor iedere autoritaire leider. Daarom is The Red Web zo'n belangrijk boek. Het gaat over de toekomst van het internet.

Hans Loos is publicist en Rusland-specialist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden