analysevergiftiging Navalny

Poetins boodschap: kijk naar Navalny en je ziet wat er gebeurt als je oppositie voert

De Russische oppositieleider Aleksej Navalny is vergiftigd met het dodelijke zenuwgif novitsjok. Dat heeft de Duitse regering bekendgemaakt na onderzoek in een militair laboratorium.

Aleksej Navalny in februari dit jaar.Beeld AP

Navalny ligt sinds 22 augustus in coma in het Berlijnse ziekenhuis Charité. Twee dagen eerder raakte hij onwel tijdens een vlucht van de Siberische stad Tomsk naar Moskou. Zijn familie en collega’s vermoedden direct dat president Poetin verantwoordelijk is voor de vergiftiging.

Die theorie acht de Russische oppositie nu bewezen. Poetins geheime diensten zijn volgens wapenexperts immers de enige met toegang tot novitsjok, een zenuwgif dat door de Sovjet-Unie ontwikkeld is als een van de dodelijkste chemische wapens ter wereld. ‘Novitsjok kan alleen door de regering gebruikt worden, dat staat buiten alle redelijke twijfel’, zei Navalny’s medewerker Ivan Zjdanov woensdag.

Ook de vorige vergiftiging met novitsjok was het werk van Poetins geheime diensten, zo concludeerde de Britse regering twee jaar geleden. Toen werd een andere tegenstander van het Kremlin aangevallen met het zenuwgif: de voormalige dubbelspion Sergej Skripal en zijn dochter werden bij hun huis aangevallen met novitsjok en belandden in kritieke toestand. De Skripals herstelden, maar een vrouw die het flesje van de aanvallers aanraakte, overleed. De Britse regering herleidde de aanval naar twee Russische staatsburgers die ten tijde van de aanval werkzaam waren voor de geheime dienst GROe, die onder controle staat van Poetin. De twee lopen vrij rond in Rusland.

De bevestiging van de nieuwe novitsjokaanval leidt tot een nieuwe confrontatie tussen Rusland en andere Europese landen. ‘Iemand probeerde Navalny het zwijgen op te leggen en dat veroordeel ik in de sterkst mogelijke bewoordingen’, zei de Duitse bondskanselier Merkel woensdag. Ze sprak van ‘ernstige vragen die alleen de Russische regering kan en moet beantwoorden.’ Merkel lichtte de Europese Unie en de Navo in en stapt naar de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens in Den Haag. De mogelijkheid van strafmaatregelen tegen Rusland leidde ertoe dat de roebel aan waarde inboette.

In Rusland beperkt de weerslag van aanval zich niet tot de directe slachtoffers. De aanval op Skripal was een waarschuwing aan het adres van alle agenten van Poetins veiligheidsdiensten die overwegen over te lopen naar het Westen. De aanval op Navalny is een waarschuwing aan alle Russen die overwegen oppositie te voeren tegen Poetin: kijk naar Navalny en je ziet wat er met je kan gebeuren. Het zenuwgif is daarbij bedoeld als ultieme bangmaker. De gevolgen zijn afschrikwekkender dan de kogels waarmee oppositiepoliticus Boris Nemtsov in 2015 doodgeschoten werd bij het Kremlin.

Archiefbeeld van een arrestatie van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny in 2013 in Moskou.Beeld AP

Alles wijst erop dat de aanval op Navalny bedoeld was om hem om het leven te brengen. Het zenuwgif kwam tot uitwerking kort na vertrek van een vier uur durende vlucht. Zonder noodlanding zou Navalny overleden zijn, zeiden lokale artsen. Met een bommelding op het vliegveld van Omsk werd nog gepoogd de noodlanding te dwarsbomen, maar de piloot zette het vliegtuig toch aan de grond. Meteen na Navalny’s opname in Omsk namen leden van Poetins geheime diensten de leiding over van het ziekenhuis. Overplaatsing naar Berlijn werd een dag tegengehouden. Volgens het Kremlin omdat het transport de gezondheid zou schaden, maar volgens Navalny’s vrouw om tijd te rekken zodat het gif moeilijker traceerbaar zou zijn voor artsen in Duitsland.

Tanende populariteit Poetin

De vergiftiging van Poetins grootste vijand volgt op ongekende tegenslagen voor de Russische president. Ten westen wankelt zijn dictatoriale bondgenoot Loekasjenko, in het oosten van zijn eigen land demonstreren tienduizenden Russen al zes weken tegen zijn bewind. Slechte economische vooruitzichten geven de bevolking geen hoop op vooruitgang na zes jaar van dalende lonen. Poetins populariteitscijfers zijn niet eerder zo laag geweest.

Het Kremlin ontkent verantwoordelijk te zijn voor Navalny’s toestand, net als na de vergiftiging van de Skripals. Poetins woordvoerder Dmitri Peskov herhaalde woensdag dat artsen in Omsk geen sporen van gif aantroffen bij Navalny – de artsen hadden aanvankelijk wel van ‘dodelijk gif’ gesproken, maar ze spraken na de komst van veiligheidsagenten in het ziekenhuis opeens van ‘een verandering in de stofwisseling’ van Navalny. Peskov weigerde woensdag in zijn ontkenning de naam van Navalny uit te spreken – Poetin zelf weigert dat zijn hele presidentschap al.

Navalny’s toestand is nog altijd ernstig, zo maakten artsen van het Berlijnse ziekenhuis woensdag bekend in een schriftelijke verklaring. ‘Permanente gevolgen van ernstige vergiftiging kunnen niet uitgesloten worden.’

Wat is Novitsjok? 

Het zenuwgif novitsjok, waarmee de Russische oppositieleider Aleksej Navalny lijkt te zijn vergiftigd, geldt als een van de gevaarlijkste chemische wapens ooit. Het is feitelijk een groep chemicaliën die in de jaren zeventig en tachtig in de toenmalige Sovjet-Unie werd ontwikkeld, en tien keer dodelijker zou zijn dan verwante gifgassen als sarin en VX. Novitsjok (‘nieuwkomer’), mogelijk in 2018 voor het eerst gebruikt tegen de voormalige Russische spion Sergej Skripal en zijn dochter, tast hersenen, hart en luchtwegen aan en leidt uiteindelijk tot dood door verstikking. Het wordt gemaakt van landbouwchemicaliën, werkt razendsnel en is moeilijk op te sporen, ideaal om het ook door Rusland getekende verdrag tegen chemische wapens CWC te omzeilen. Rusland heeft novitsjok en zijn ingrediënten nooit aangemeld bij de OPCW in Den Haag, de organisatie die toezicht houdt op de CWC. De OPCW zette novitsjok eind 2019 op zijn lijst van verboden chemicaliën. Dat verbod ging juni dit jaar in.

Ben van Raaij

Eerdere gifaanslagen

De Russische oppositieleider Aleksej Navalny zou bepaald niet het eerste criticus van het Kremlin zijn die het slachtoffer wordt van een vermoedelijke vergiftiging. Een kleine greep:

Ex-dubbelspion Sergej Skripal en zijn dochter Julia worden in 2018 bewusteloos aangetroffen in de Britse stad Salisbury. Ze verblijven twee weken op de ic en overleven maar net. Volgens een Brits onderzoek zijn ze vergiftigd met novitsjok. Twee Russen worden aangeklaagd, maar Rusland ontkent.

Pjotr Verzilov, lid van de kritische popgroep Pussy Riot, belandt in 2018 met vergiftigingsverschijnselen op de ic. Hij wordt voor behandeling naar Berlijn overgevlogen, waar artsen vergiftiging hoogst plausibel noemen. Verzilov had met medestanders geprotesteerd tijdens de finale van het WK voetbal in Moskou.

Journalist en activist Vladimir Kara-Moerza (bevriend met de in 2015 vermoorde oppositieleider Boris Nemtsov) wordt in 2015 en opnieuw in 2017 in het ziekenhuis opgenomen met vergiftigingsverschijnselen. Hij herstelt. Beide zaken zijn nooit officieel onderzocht. Het Kremlin ontkent.

De uitgeweken oud-KGB-agent Aleksandr Litvinenko sterft in 2006 in Londen na het drinken van groene thee met polonium-210, een radioactief isotoop. Volgens een Brits onderzoek gaf Poetin zelf opdracht tot de moord, die zou zijn uitgevoerd door agenten van veiligheidsdienst FSB. Rusland ontkent.

Onderzoeksjournalist Anna Politkovskaja wordt in 2004 ziek na het drinken van een kop thee. Ze zegt vergiftigd te zijn vanwege haar kritische stukken over de oorlog in Tsjetsjenië. Twee jaar later wordt ze doodgeschoten in Moskou. Vijf mannen worden veroordeeld, maar de opdrachtgever blijft onbekend.

De naar het Verenigd Koninkrijk uitgeweken anticommunistische Bulgaarse schrijver en journalist Georgi Markov sterft in 1978 nadat hij bij een bushalte in London is geprikt, vermoedelijk met de met het dodelijke ricine ingesmeerde punt van een paraplu. Dissidenten beschuldigen de KGB van de moord.

Meer over oppositieleider Navalny

‘Laat Navalny gaan’, klinkt het in Omsk
Sinds de, mogelijk vergiftigde, Russische oppositieleider Aleksej Navalny in coma raakte, was het een en al chaos rondom Poetins belangrijkste tegenstander. ‘Ze willen zo lang wachten dat artsen in Duitsland het gif niet meer kunnen ontdekken.’ 

Onbevreesde leider van het verzet tegen Poetin
Aleksej Navalny komt van een andere planeet. Niemand in Rusland is zo vastbesloten en onbevreesd in het verzet tegen Poetins regime als hij. Daarom is Navalny al een decennium de onbetwiste oppositieleider.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden