Poetin wil vooral een sterke economie

De afgelopen dagen werd het Westen op een dubbele boodschap uit Moskou getrakteerd. In Moskou predikte president Poetin hel en verdoemenis over een westerse wapenwedloop, maar even later bood vicepremier Ivanov zijn westers gehoor in München een olijftak aan.

Wat is er aan de hand – chaos in Moskou? Machtsstrijd? Een kentering? Redelijker is de aanname dat beide toespraken een moderne vorm van Russisch pragmatisme uitdragen. Daarin staat de economische ontwikkeling centraal. Een sterke economie staat voor een sterk Rusland, dat daarmee zijn rol als supermacht weer kan opeisen.

Het afgelopen jaar heeft Poetin een voorschot genomen op de beoogde restauratie als wereldleider. De uitbreiding van de NAVO, het raketschild, de regeling van Kosovo buiten de VN om – het zijn westerse besluiten waar Rusland zich niet langer slaafs aan onderwerpt.

Als rode draad door Poetins kritiek op het Westen loopt de eis dat de klok wordt teruggedraaid – niet naar de Koude Oorlog, maar naar tijden toen Rusland als grootmacht deel uitmaakte van een ‘concert van naties’. De VN-Veiligheidsraad en de G8, waarin Rusland die status heeft, bieden hiervoor een raamwerk – maar dat poetst niet weg dat de VS militair boven alle anderen uittorenen. En daar, als het uitkomt, gebruik van maken.

De retoriek uit Moskou klinkt vaak dreigend, maar ook Poetin beseft dat Rusland zijn politieke eisen (nog) niet kan afdwingen – en zeker niet op militaire wijze. Dus hekelt hij de vele miljarden die de VS in hun defensie pompen, en kondigt vervolgens een ‘asymmetrisch’ (lees: veel goedkoper) antwoord aan. En, aldus boekhouder Poetin, het mag ‘niet ten koste gaan van onze sociale en economische prioriteiten’.

Net zoals Rusland de uitbreiding van de NAVO hardnekkig in Koude Oorlog-termen blijft beschouwen, kijken veel westerlingen naar Poetins Rusland als ware het een soort Sovjet-Unie – kleiner, maar verder net zo boosaardig en in potentie nog net zo’n agressieve militaire macht. Dat belemmert het uitzicht op Poetins ware intenties.

Het huidige Rusland is geen milde vorm van de Sovjet-Unie, hoeveel oud-spionnen er ook in het Kremlin rondlopen. De les die Russische pragmatici hebben geleerd is die van oud-president Clinton: ‘It’s the economy, stupid!’

Kwam de Sovjet-Unie niet ten val door een cocktail van lage olieprijzen en hoge defensie-uitgaven? Die val wil Poetin vermijden. Amerika kan zijn enorme militaire apparaat betalen (het kost niet meer dan 4 procent van het bnp), maar de Russische economie is nog niet klaar voor zo’n krachtmeting.

Rusland is opgestaan, niet als schaduw van de Sovjet-Unie, maar als mercantilistische macht. Het streeft geen ideologie na, anders dan een sterk Rusland. Het wil landen niet langer aan zich binden via allianties, maar via dwingende economische banden.

Niet het slagveld, maar de wereldmarkt is het nieuwe strijdtoneel, waarin winst voor de een verlies voor de ander betekent. In die strijd boekt Rusland zijn overwinningen – in ‘gasoorlogen’ met Oekraïne en Wit-Rusland, en in het effectief tegen elkaar uitspelen van Europese landen die onderling wedijveren om contracten met Gazprom.

Zo bezien is Poetins anti-westerse houding niet de kern van Ruslands buitenlands beleid, maar een zijtak die in eigen land een belangrijke rol speelt, zeker in een verkiezingsjaar. Buitenlandse dreigingen rechtvaardigen een gladgestreken, onvrij politiek systeem. En de assertieve houding levert blijkens peilingen een grote bijdrage aan Poetins gezag – een verademing na de vernederingen onder president Jeltsin.

Hierin past ook Ivanovs verzoeningsgezinde rede van dit weekend. Hij riep de VS op gezamenlijk ‘een nieuw, open systeem van collectieve veiligheid’ te ontwerpen. Oude nucleaire verdragen moeten worden vervangen door nieuwe bindende afspraken, later ook met andere landen. Moskou en Washington die het voortouw nemen voor een nieuwe strategische ordening, ook voor Europa, dat klinkt als in glorieuze tijden.

Uitgaande van de aandacht die de Russische staatstelevisie eraan schonk, was Poetins rede van het hoogste belang – en die van Ivanov een ‘side show’ voor buitenlandse consumptie. Dat betekent echter niet dat Ivanovs verzoenende taal geen betekenis had. Onlangs waarschuwde de ‘liberale’ minister van Financiën Koedrin al dat het assertieve buitenlands beleid het investeringsklimaat in Rusland bedreigt.

Het afgelopen jaar heeft het Kremlin – tegen de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Estland en Georgië – het volume van zijn megafoondiplomatie erg hoog opgevoerd. Of die knop ooit wordt teruggedraaid zal afhangen van de inschatting van de ‘kosten’ en van de nieuwe pikorde in het Kremlin.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden