Interview

Poetin wil helemaal geen partner zijn

Het Westen moet de agressie van Moskou indammen, vindt Rusland-expert James Sherr. En niet alleen met woorden.

Beeld anp

De confrontatie aangaan of zo veel mogelijk in gesprek blijven? De sancties handhaven of juist de handelsrelaties herstellen? Westerse leiders breken zich het hoofd over hoe ze met Vladimir Poetin moeten omgaan. Zo aarzelend als zij optreden, zo snel, gewiekst en doortastend lijkt de Russische president te opereren.

De Britse Rusland-expert James Sherr heeft een duidelijk advies: het Westen moet de gelederen sluiten en trouw blijven aan zijn principes. Alleen door het hoofd koel te houden en geduldig te blijven kan het Westen de Russische agressie indammen. Net zo lang tot er in Rusland een kritische massa ontstaat die het roer omgooit.

James Sherr

James Sherr is verbonden aan de Britse denktank Chatham House. Sherr is specialist op het gebied van defensie, veiligheid en het buitenlandbeleid van de Sovjet-Unie, Rusland en Oekraïne. Zijn laatste boek is Hard Diplomacy and Soft Coercion - Russia's Influence Abroad (2013). Voor de Haagse denktank Clingendael schreef hij de paper Containment 2.0 - Living with the new East-West Discord (2015).

Wij zijn volgens u Poetins vijand nr. 1. Hoezo?

'In Moskou is men ervan overtuigd dat het Westen de Russische civilisatie wil breken en een bedreiging vormt voor de binnenlandse orde. Uitbreiding van de Europese Unie is zo'n bedreiging. En gelijk hebben ze. Dat is geen paranoia. Het Europese systeem van de rechtsstaat staat diametraal op het Russische patrimoniale systeem waarin geld en macht zijn verweven en het recht ondergeschikt is gemaakt aan de macht. Wanneer een land als Oekraïne het Europese systeem aanneemt, heeft die dynamiek directe gevolgen voor Rusland.'

Het voornaamste belang van Moskou is volgens Sherr het behoud van het huidige machtssysteem. Het Russische buitenlandbeleid is hiervan een afgeleide. Alle middelen worden ingezet om Rusland als wereldmacht te herstellen, niet alleen in de landen van de voormalige Sovjet-Unie, ook in het Midden-Oosten. Daarvoor zet het de volledige wereldorde van na de Koude Oorlog op het spel en deinst het niet terug voor militair geweld. Ook het bedrijfsleven, energie en informatie worden voor dit doel gemilitariseerd.

Sherr pleit voor een politiek van strategisch containment. Dat doet denken aan de Koude Oorlog toen het Westen probeerde het communistische gevaar in te dammen. Sherr denkt nu aan een upgrade: containment 2.0.

Zitten we in een nieuwe Koude Oorlog?

'Eigenlijk wil ik die parallel met de Koude Oorlog niet maken. Daarom noem ik het ook 'de nieuwe tweespalt tussen Oost en West'. Het gaat om een totaal andere situatie, die op zichzelf ernstig genoeg is. Rusland heeft het stelsel van internationale verdragen dat ten grondslag ligt aan de veiligheidsorde in Europa officieel verworpen. Nota bene een systeem waarvan Rusland zelf co-auteur is geweest en op grond waarvan we nu juist besloten hadden dat de Koude Oorlog voorbij was.

'De Koude Oorlog was bovendien een wereld van twee hermetisch afgesloten systemen. Nu zijn Rusland en het Westen vergaand geïntegreerd in een mondiale economie met een intensieve uitwisseling van mensen en kennis.'

Containment 2.0 strekt zich daarom uit tot veel meer gebieden, zeker ook niet-militaire. Van het versterken van staten in Oost-Europa, een gezamenlijk energiebeleid tot het aanpakken van corrupte geldstromen.

Maakt juist die verweving het niet veel moeilijker om de agressie van Moskou in te dammen?

'Het gaat er vooral om dat we onze veiligheid en manier van leven zeker stellen en dat we onze bondgenoten beschermen, ongeacht wat de Russen hiervan denken en los van wat zich in Rusland afspeelt. Maar ook omdat Rusland op een gegeven moment niet meer in staat zal zijn om zijn doelen te bereiken. De prijs van het Russische buitenlandbeleid zal zo hoog oplopen dat er binnen het Russische systeem mensen zullen opstaan die het eigen beleid willen heroverwegen.

'Ik kan niet voorspellen wat er in Rusland gaat gebeuren. Het kan zo nog tien jaar doorgaan, maar het systeem kan ook volgende week dinsdag in elkaar storten. Het is niet zwak, het is broos.

'Zodra er iets wijst op een verandering in Rusland, wordt het belang van duidelijke communicatie van onze kant nóg groter. Dat gaat niet alleen om wat je zegt. Het Westen moet weer begrijpen dat alleen woorden niet genoeg zijn. We moeten er ook naar handelen.'

Hakken in het zand en dan maar wachten? Een verandering in de Russische politieke orde kan ook nog slechter uitpakken.

'De mensen in de Russische elite zijn op hun eigen manier rationeel en pragmatisch. Ze reageren wel degelijk op nederlagen en mislukkingen. Een wijziging in de politieke orde kan inderdaad weleens veel slechter uitpakken dan de huidige, maar het tij kan evengoed ten goede keren.

'Uit de buitenste kringen van de Russische elite zijn al kritische geluiden te horen. Zij vinden dat wat Rusland doet de fundamentele belangen van het land schaadt. Het probleem is dat deze mensen weinig macht hebben. Hun invloed kan alleen toenemen zolang wij vasthouden aan onze principiële belangen. Concessies doen aan het Rusland zoals dat nu is, zal zowel de NAVO als de EU destabiliseren. Polen en de Baltische staten verliezen het vertrouwen in hun westerse bondgenoten. En in Moskou zullen ze denken dat hun buitenlandbeleid effect heeft en dat de offers het waard zijn. Poetins logica is simpel: als je het geopolitieke conflict maar wint, dan trekt de economie vanzelf weer bij.'

Zoals u schrijft: het tijdperk van vredesdividend is afgelopen.

'Er dreigt een reëel gevaar van mondiale anarchie, of in ieder geval in bepaalde delen van de wereld. We hebben te maken met machtige en fanatieke niet-statelijke krachten waarvan we niet weten hoe we ze moeten aanpakken. Deze krachten willen ons vernietigen, niet om wat wij doen, maar om wat we zijn. Daar komt bij dat ten minste één land, Rusland, de politieke orde en het veiligheidssysteem in Europa omver wil gooien. Al deze bedreigingen moeten we zien te keren.'

Te beginnen in Oekraïne?

'We zullen het publiek moeten uitleggen dat wanneer Oekraïne ineenstort, dit reële gevolgen heeft voor ons. Want als de EU en de NAVO falen, raakt dit jou evengoed. Je bent een deel van Europa. Je woont hier.'

Lang niet iedereen in Nederland is zo begaan met Oekraïne. Waarom zouden wij de Russen provoceren en onze handel in gevaar brengen?

'De Russen zijn nog nooit een oorlog begonnen tegen een sterkere en serieuze tegenstander. Maar we moeten niet provoceren, we moeten grenzen stellen. Ons beleid moet gericht zijn op de integriteit van onze veiligheidsbelangen en internationale verplichtingen.

'Ik weet niet welke argumenten het Nederlandse electoraat kunnen overtuigen, maar de afgelopen eeuw hebben mensen wel vaker gezegd dat ze zich geen zorgen hoefden te maken over bedreigingen omdat zij dachten terug te kunnen vallen op goede handelsrelaties. Telkens is dit uitgelopen op een totale ramp. Dus doorgaan met handel en doen alsof er niets anders mogelijk is, draagt niet bij aan een positieve verandering, integendeel.'

Uw aanbevelingen veronderstellen een sterk en verenigd Europa. In werkelijkheid steken euroscepsis en nationalisme de kop op.

'Ja, maar ondanks alle verschillen van mening hebben de EU en de VS wel overeenstemming bereikt over een pakket zware sancties tegen Rusland. De trans-Atlantische verhoudingen zijn beter dan ze in lange tijd geweest zijn. Washington, Brussel en Berlijn spreken bijna met één stem. Na de annexatie van de Krim door Rusland vonden sommige experts dat we ons hier niet tegen moesten verzetten. Hadden we dat advies opgevolgd, dan waren we nu veel slechter af geweest.'

Gaat Europa ondertussen niet stilletjes akkoord met een soort van vrede onder Poetins voorwaarden?

'Dit risico bestaat. Het is precies wat Moskou wil en er zijn invloedrijke Europeanen die Poetin hierin steunen. Maar kijk nu eens goed naar wat er gebeurd is in Oekraïne. De Oekraïners hebben laten zien dat zij bereid zijn grote offers te brengen voor het behoud van hun onafhankelijkheid. Na twee jaar van gewapende opstand en twee grote militaire operaties beschikken de pro-Russische rebellen over minder dan 5 procent van het Oekraïense grondgebied. Toen ze deze oorlog begonnen, waren ze ervan overtuigd dat de hele boel in elkaar zou storten. In plaats daarvan heeft het land stand gehouden.

'En geen enkele westerse regering wil verantwoordelijk zijn voor een mogelijk verraad aan de Oekraïners. De implicaties hiervan zouden in de buurlanden direct voelbaar zijn. Als we dat pad opgaan, is het gedaan met de stabiliteit. Denk niet dat wanneer wij Rusland stilletjes die vrede zouden gunnen, dat de beer dan weer terug kruipt in z'n hol en alles bij het oude blijft. Nee, de beer gaat niet meer weg. Hij zal het opvatten als een aanmoediging en zich meteen in andere zaken gaan mengen.'

Is er met Poetin überhaupt een grand bargain mogelijk?

'Poetin doet pas afstand van de Oekraiense oostgrens als hij de controle heeft over de grens in het westen van Oekraïne. Daarmee bedoel ik dat iedereen er eerst mee moet instemmen dat voor Oekraïne de weg naar Europa is afgesloten. Tot die tijd zal Rusland niet bereid zijn om zijn de facto controle over Donbas op te geven. Een grand bargain met Rusland ten koste van Oekraïne is onmogelijk. Onze minimale voorwaarde moet zijn dat de soevereiniteit van Oekraïne volledig wordt gerespecteerd.'

Vasthouden aan de eigen koers, het is de enige optie, vindt Sherr, want van Poetin hoef je weinig te verwachten. Ook niet in Syrië. Sherr: 'Poetin wil helemaal geen partner zijn, ook niet bij het bestrijden van Daesh (IS, red.). Zijn strategie is helder: hij wil het regime van Assad in stand houden. Zijn agenda is beperkt. Hij is niet geïnteresseerd in die delen van Syrië die in handen zijn van Daesh. Rusland valt Daesh alleen aan op de grensgebieden.

'Het liefst zien de Russen een situatie waarin alle seculiere tegenstanders van Assad zijn verdreven of geliquideerd, zodat wij in het Westen voor de keuze staan: Assad of Daesh. De Russen zijn allang blij dat hun bombardementen bijdragen aan de vluchtelingenstroom naar Europa. Misschien heb ik het mis, maar het kan de Russen in ieder geval geen bal schelen welke gevolgen hun acties hebben voor andere betrokkenen.'

James Sherr Ruslandspecialist van Britse denktank INZETJE

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden