Poetin voert harde strijd tegen gestaalde kaders

Nog vóór de verkiezingen van volgend jaar hoopt president Poetin de Russische communistische partij naar de marge te hebben verdrongen....

Niemand schenkt enige aandacht aan het plukje demonstranten met rode spandoeken tegenover de Doema. De leuzen die ze scanderen, gaan verloren in het geraas van het verkeer. Maar zelfs de gestaalde kaders van de communistische partij maken zich geen illusies dat ze iets kunnen veranderen aan de uitslag van de stemmingen aan de overkant.

Toch zijn en blijven de communisten de grootste partij van Rusland, zelfs met een humorloze houten klaas als Gennadi Zjoeganov als leider. In de peilingen scoren de communisten steevast 20 à 30 procent, meer dan alle Kremlinpartijen bij elkaar. Ondanks zijn populariteit is het Vladimir Poetin niet gelukt een partij op te zetten die weerklank vindt bij de Russen. Met de Doema-verkiezingen van volgend jaar in het vooruitzicht heeft de president zijn politieke zetbazen opdracht gegeven voor een campagne om de communisten uit te rangeren.

De eerste stap kwam toen de Kremlinpartijen Doema-voorzitter en communistisch kopstuk Gennadi Seleznjov dwongen tot een keus tussen zijn lucratieve functie en de partij. Seleznjov, die niet bepaald als beginselvast bekendstaat, koos voor het eerste. Zjoeganov maakte bekend dat de partij voortaan 'keiharde oppositie' zou voeren tegen Poetins 'liberale dictatuur'. Op een buitengewoon plenum werd Seleznjov als 'vijfde colonne' officieel uit de partij gezet. Toen enkele communistische gouverneurs de kant van Seleznjov kozen, werd duidelijk wat het doel van het Kremlin is: een scheuring in de partij.

'Er moet een gematigd linkse partij komen, waardoor de communisten naar de marge worden gedrukt', verklaart Sergej Markov, een van de politicologen die voor het Kremlin werken. In de democratie die Poetin als ideaal voor ogen staat, worden de zetels in de Doema verdeeld tussen een gematigd links en een gematigd rechts blok. Zover is het nog lang niet. 'Het leiderschap van de communistische partij is al gesplitst, nu moet het Kremlin nog het electoraat zien te splitsen.'

Gennadi Seleznjov heeft inderdaad aangekondigd dat hij 'een moderne linkse partij' wil vormen. Hij kan rekenen op wat in Rusland 'bestuursmiddelen' heet - fondsen uit de kas van staatsbedrijven, steun van plaatselijke besturen en positieve publiciteit van de staatsomroep. Dat op het plenum 30 procent tegen de royering van Seleznjov stemde, geeft aan dat modern links heel wat stemmen van de communisten kan afsnoepen.

Boris Jeltsin, die als president een vete met de communisten uitvocht, verscheen voor het eerst in maanden op de tv - gezonder dan ooit - om de partij dood te verklaren. 'God zij dank komt er een eind aan de tijd van zelfbedrog en zinsbegoocheling', zei hij. De partij 'smelt voor onze ogen weg'.

Jeltsin heeft te vroeg gejuicht. Van een uittocht uit de communistische partij is vooralsnog niets te merken. De partijtop stuurde een brief rond aan de leden om de situatie uit te leggen. 'De voorzitter van de Doema was een dekmantel geworden van de anti-nationale politiek.'

De communisten, voor wie partijdiscipline een van de grondslagen is van de politiek, namen genoegen met de uitleg en schaarden zich weer rond het leiderschap. Pogingen van de gouverneurs die Selezjnjovs kant hadden gekozen om het plaatselijke partijbestuur te vervangen, liepen op niets uit. In Toela, een van de 'rode provincies', ontmaskerde de partijsecretaris de gouverneur, die had geprobeerd stemmen te kopen door computers, auto's en flats weg te geven.

Het Kremlin moet zien te voorkomen dat de communisten munt slaan uit de angst van de bevolking. Veel Russen zien niets in de liberale hervormingen van de regering. Ze zijn bang dat woningen door het snijden in subsidies straks twee of drie keer zo duur worden, en dat de vrije verkoop van land ertoe zal leiden dat ze zullen worden overgeleverd aan de grillen van nieuwe grootgrondbezitters. De communisten hebben de afgelopen maanden deze pijnpunten aangegrepen om plaatselijk betogingen en protesten te houden.

'Het Kremlin maakt zich zorgen', zegt Aleksandr Koevajev triomfantelijk. De voorzitter van afdeling Moskou geldt als een van de radicalen in de communistische partij. 'Dat is ook logisch. Zelfs in een reactionaire stad als Moskou schuiven mensen op naar links.' Als het aan Koevajev ligt worden de communisten een actiepartij. De uitsluiting van Seleznjov, die het liever met het Kremlin op een akkoordje gooide, heeft de invloed van de radicalen vergroot. Als Poetin niet oppast, heeft de campagne tegen de communisten precies het omgekeerde effect van wat hij probeert te bereiken. Straks is de partij nog even groot, maar veel onverzoenlijker dan vroeger.

Sinds donderdag heeft het Kremlin een stok achter de deur met de nieuwe wet tegen het extremisme. De wet geeft de rechter de mogelijkheid groepen en partijen te verbieden die aanzetten tot 'ideologische, politieke, nationale, raciale en religieuze haat'. Eigenlijk is de wet gericht tegen ultrarechts, maar in de communistische partij zitten meer dan genoeg antisemitische stokebrands die als excuus kunnen dienen voor de autoriteiten om de partij te verbieden. De communisten kregen steun voor hun protesten uit onverwachte hoek; ook mensenrechtenorganisaties beschouwen de bewoording van de nieuwe wet als een stap in richting van een 'geleide democratie'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden