'Poetin verliest steun, hij voelt het'

MAASTRICHT - Nog twaalf jaar president Poetin aan de macht, vervolgens om het af te ronden nog eens twee keer zes jaar Medvedev in het Kremlin en we zijn in 2036. Michaïl Kasjanov, voormalig premier van Rusland en nu één van de kopstukken van de oppositie, gruwt bij de gedachte.


Theoretisch is het mogelijk, moet Kasjanov erkennen: pas in 2018 zijn er nieuwe presidentsverkiezingen in Rusland en dan mag Poetin zich opnieuw kandidaat stellen. En daarna kunnen president Poetin en premier Medvedev stuivertje wisselen. Dat hebben ze al eerder gedaan.


Toch kan Kasjanov niet geloven dat Poetin het zo lang zal uithouden op de politieke evenwichtsbalk. 'Ze zouden dolgraag tot 2036 willen aanblijven, maar Poetin begint te wankelen. Hij is bezig de steun van het Russische volk te verliezen en hij voelt het. Daarom treedt hij zo hard op tegen de oppositie.'


Vier jaar lang, van 2000 tot 2004, diende Kasjanov als premier onder Poetin, maar nu is hij één van zijn grootste politieke vijanden. Hoe heeft hij het zo lang met Poetin uitgehouden, als hij het zo hartgrondig oneens met hem is?


'Natuurlijk kende ik zijn achtergrond, bij de KGB, maar toen hij mij als premier vroeg beloofde hij steun voor de hervormingen die ik wilde invoeren', zegt Kasjanov, op bezoek in Nederland voor een lezing voor studenten van de Universiteit van Maastricht.


'Ruim drie jaar lang heeft hij zich aan die belofte gehouden. Het was de enige periode van economische hervormingen, tot we ruzie kregen over het doorbreken van het monopolie van de energiegigant Gazprom. Daar mocht ik niet aankomen. Ik was het ook niet eens met de arrestatie van Chodorkovski. Andere oligarchen werden met rust gelaten, maar hij liet zich met de oppositie in en moest dus worden aangepakt.'


Vanwaar die plotselinge ommezwaai van Poetin?

'Hij werd gewoon weer wie hij was. Hij wil dat iedereen uit zijn hand eet. Dat iedereen denkt dat de worst op tafel alleen aan hem te danken is. Maar toen Poetin begon zat het land in een diepe economische crisis. De Centrale Bank had nog maar voor twaalf miljoen dollar aan reserves, dus er moest echt wat gebeuren. Poetin had nooit in de regering gezeten, dus steunde hij ons. Maar toen we de economie weer op orde hadden - de economie groeide met 6 tot 7 procent per jaar - besloot hij dat het tijd was de macht helemaal in handen te nemen. Sindsdien liggen alle hervormingen stil en trekt hij politiek de teugels steeds strakker aan.'


Toch is Poetin nog vrij populair onder de bevolking.

'Ja, een tijdlang was er stilzwijgende overeenkomst tussen het bewind en de bevolking: jullie krijgen het steeds beter en hoeven weinig belasting te betalen, maar dan moet je je buiten de politiek houden. Maar sinds de economische crisis van 2008 is dat aan het afbrokkelen. Medvedev beloofde allerlei hervormingen, maar dat zijn allemaal loze woorden gebleken.


'In de provincie heeft Poetin nog betrekkelijk veel steun. Daar hebben veel mensen nog een Sovjethouding: ze hopen op steun van de overheid, dat zijn ze gewend. Maar in de steden brokkelt de steun voor hem snel af. De mensen zien opeens dat ze geen enkel instrument meer hebben: er zijn geen vrije partijen, alleen partijen die de zegen hebben van het Kremlin, er zijn geen onafhankelijke media, afgezien van een handjevol bladen en de rechters zijn ook niet onafhankelijk. Tegelijkertijd zien ze dat de corruptie vormen aanneemt, zoals ze nog nooit hebben meegemaakt.


'Rusland is geen democratie meer. In de eerste honderd dagen na zijn herverkiezing als president heeft Poetin de duimschroeven nog strakker aangedraaid: op 'illegale' betogingen staan nu draconische boetes, de hoogste in Europa; niet-gouvernementele organisaties die geld uit het buitenland krijgen heten nu 'buitenlandse agenten'. Smaad is nu een strafrechtelijke vergrijp geworden.'


De oppositie heeft het moeilijk, maar hebben de democratische krachten hun problemen ook niet deels te danken aan wat er onder Jeltsin is misgegaan met de wilde privatisering?

'Natuurlijk, daar kun je kritiek op hebben. De privatisering is niet eerlijk verlopen. Maar dat de democraten zo'n slechte naam hebben, komt vooral door de propaganda van het Poetin-bewind. Via de staatstelevisie wordt de oppositie zwart gemaakt. Dag in dag uit krijgt iedereen ingeprent dat wij slechte mensen zijn, spionnen van het Westen, met 'satanische' plannen. Poetin voelt dat hij steun verliest. Daarom is hij bezig een verbond te smeden met de ultra-conservatieve krachten, onder meer binnen de Russisch-orthodoxe kerk. 'Rusland wordt van buitenaf aangevallen', is zijn boodschap en er zijn nog veel Russen die dat geloven.'


Dus wat dat betreft was die protestactie van de punkband Pussy Riot in de Christus de Verlosser-kathedraal niet zo'n handige zet?

'Nee, het gaf hem de gelegenheid in te spelen op de angst dat Rusland en de Russische cultuur bedreigd worden. Dat het gaat om een strijd met de 'satanische krachten' van het liberalisme. Zelf vond ik de actie van Pussy Riot ook ongepast, maar twee jaar gevangenisstraf is natuurlijk belachelijk. Zoiets doe je af met een boete van honderd euro of zo.'


De laatste tijd zijn verscheidene kopstukken van de oppositie opgepakt of aangeklaagd. Loopt u eigenlijk ook gevaar?

'Nee, dat valt wel mee. Ze laten mij momenteel met rust. Maar toen ik mij in 2007 als presidentskandidaat aanmeldde, ben ik enkele maanden lastig gevallen door aanhangers van 'Nasji' (de onzen), Poetins jeugdbeweging. Ze stonden bij mijn huis en vielen ook mijn gezin lastig. Als ik ergens heenging, volgden ze me met twee of drie auto's en probeerden ze een botsing te veroorzaken. Overal waar ik was, doken ze op; kennelijk luisterde de geheime dienst mij af en gaven ze die informatie door aan Nasji. Maar toen de kiescommissie mij van de lijst afvoerde, omdat ik zogenaamd onvoldoende steunverklaringen had, hield het op. Maar dat kan natuurlijk iedere dag weer veranderen.'


En wat is het grootste gevaar dat Poetin loopt?


'De economische situatie, die is heel instabiel. De economische groei is minimaal en de bedrijven en het buitenland zijn opgehouden te investeren in Rusland. Alles drijft op de export van olie en gas. Die inkomsten vormen nu bijna de helft van de begroting. Dat is een enorm risico. Als de prijs per vat naar 70 of 60 dollar zakt, stort de hele economie in. Ook als die naar 90 dollar gaat, komt Poetin in de problemen. Dan moet hij wel met de oppositie onderhandelen.'


De linkervleugel van de oppositie wil nu al aan de slag door een soort schaduwparlement te vormen. Wat vindt u daarvan?

'Daar ben ik tegen. Dat is heel gevaarlijk. Het opzetten van parallelle structuren ruikt naar revolutie. Wij willen veranderingen langs vreedzame weg, via vrije verkiezingen. Er wordt vaak gezegd dat de Russen niet rijp zijn voor de democratie en dat willen de autoriteiten maar al te graag horen. Maar het is onzin. Geef de mensen de vrijheid om te kiezen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden