NieuwsVorming ‘uniestaat’

Poetin staat op het punt om de macht over te nemen in Belarus

Inwoners van Sint Petersburg, in Rusland, betuigen steun aan de demonstranten in Belarus.Beeld AFP

De Russische president Poetin staat op het punt om de facto de macht in Belarus over te nemen. De vorming van een zogeheten ‘uniestaat’ prijkt al lang op het verlanglijstje van Poetin. Nu zijn Belarussische ambtsgenoot Loekasjenko in eigen land met de rug tegen de muur staat, ziet Poetin zijn kans schoon.

Donderdag landden vier Russische regeringsvliegtuigen in Minsk, voor een ontmoeting van de Russische premier Misjoestin met Loekasjenko. ‘We hebben op veel vlakken vooruitgang geboekt, ook voor wat betreft de vorming van een toekomstige uniestaat’, zei Misjoestin na afloop.

De ontmoeting maakt deel uit van een Russische poging om de noodlijdende Loekasjenko onder druk te zetten om te tekenen voor integratie met Rusland. Vrijdag gaat de Belarussische minister van Defensie op bezoek in Moskou, de ministers van Buitenlandse zaken hebben elkaar dinsdag al ontmoet. Het integratieakkoord kan volgende week donderdag in Moskou worden ondertekend.

‘President Poetin en ik hebben onze conclusies getrokken’, zei Loekasjenko eerder deze week. ‘Wat er ook geschreeuwd wordt op onze pleinen, wij zullen ons gemeenschappelijke vaderland beschermen. Ons vaderland waar twee volken wonen met dezelfde wortels. Dit vaderland strekt van Brest tot aan Vladivostok.’ Brest is een stad in het uiterste westen van Belarus, Vladivostok ligt in het uiterste oosten van Rusland.

Unieverdrag

Loekasjenko lijkt daarmee bereid tot de zwaarst denkbare concessie om zijn eigen hachje te redden. Hij heeft zichzelf altijd geprezen als hoeder van de Belarussische onafhankelijkheid. Hij tekende in 1999 weliswaar een unieverdrag met toenmalig Russisch president Jeltsin, maar dat is nooit ten uitvoer gebracht.

Vorig jaar stofte Poetin dat verdrag af en eiste dat de integratie er alsnog zou komen. Die integratie omvat volgens het verdrag uit 1999 onder meer een gezamenlijke munt, een gezamenlijke rechtbank en een gezamenlijk parlement en veiligheidsraad.

Loekasjenko weigerde eind vorig jaar te tekenen, waarop Poetin goedkope energieleveranties aan Belarus staakte. ‘Ik zal de soevereiniteit van Belarus nooit overdragen’, zei Loekasjenko toen. ‘Het is ons land. Wij zijn soeverein en onafhankelijk.’

Maar nu zit hij klem. De bevolking eist al drie weken zijn vertrek met onafgebroken massademonstraties door het hele land. Alleen steun uit Rusland lijkt Loekasjenko aan de macht te kunnen houden. Al lijkt die macht in een uniestaat waarschijnlijk meer op die van een veredelde Russische gouverneur dan op die van een president van een soeverein land.

Verdediger van Rusland

Loekasjenko lijkt geen andere optie te zien. Hij gedraagt zich plots als verdediger van Ruslands geopolitieke beleid. Donderdag pochte hij, bij de Russische premier Misjoestin, dat Belarus een telefoongesprek tussen Berlijn en Warschau heeft onderschept, waarin bondskanselier Merkel gezegd zou hebben dat ze de vergiftiging van oppositieleider Aleksej Navalny verzonnen heeft. De uitspraak werd meteen gulzig verspreid door Russische staatskanalen.

Ook zei Loekasjenko dat Belarus de eerste buitenlandse afnemer wordt van Ruslands omstreden coronavaccin  dat door Moskou wordt gepresenteerd als een zege over de rest van de wereld. De Belarussische premier Golovtsjenko beloofde zich te laten inenten met het vaccin, waarop Misjoestin zei ‘verheugd’ te zijn: ‘Ik weet zeker dat alles goedkomt.’

Misjoestin en Loekasjenko maakten donderdag een afspraak over energieleveringen en bespraken de mogelijkheid om Belarussische olieproducten voortaan door te voeren via het Russische Oest-Loega. De doorvoer verloopt nu via EU-havens in Litouwen en Letland, tot ongenoegen van Moskou.

Ondertussen schetsen de Russische autoriteiten een scenario voor de eigen bevolking waarin ze een interventie rechtvaardigen. Buitenlandminister Sergej Lavrov suggereerde dat ‘buitenlandse krachten’ proberen om ‘Belarus los te rukken van Rusland’. Hij stelde woensdag dat 200 Oekraïense extremisten Belarus proberen te destabiliseren. Staatszender Rusland 1 speculeert ondertussen dat de Russische taal gevaar loopt in Belarus. Vorige interventies in buurlanden, zoals de annexatie van het Oekraïense schiereiland de Krim, rechtvaardigde Poetin door te stellen dat Russischtaligen beschermd moeten worden.

Critici

De Belarussische bevolking staat machteloos. Haar goedkeuring is niet vereist voor de uniestaat. Honderdduizenden demonstranten maken al weken duidelijk dat hun protest over democratie in Belarus gaat en dat zij tegen buitenlandse bemoeienis zijn. Met nationalistische wit-rode vlaggen laten ze zien dat ze absoluut niet zitten te wachten op integratie met Rusland.

Ook het Westen lijkt buiten spel te staan bij een overeenkomst tussen Poetin en Loekasjenko. De EU en de VS riepen Poetin en Loekasjenko op in te stemmen met een bemiddelingsrol in Belarus voor de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), maar de twee presidenten houden dat af. Ook een oproep van Washington om de soevereiniteit van Belarus te respecteren lijkt weinig indruk te maken op Moskou.

Terwijl de integratie snel vordert, wordt journalisten in Belarus het zwijgen opgelegd. Lokale medewerkers van internationale media verloren de afgelopen dagen accreditaties. Een groep lokale journalisten is woensdag opgesloten in de beruchte Akrescina-gevangenis in Minsk, waar tal van vreedzame demonstranten de afgelopen weken zijn gemarteld. Loekasjenko stelde donderdag een nieuwe directeur aan van veiligheidsdienst KGB en gaf hem opdracht om ‘niet soft’ te zijn.

Hij bedankte de Russische staatstv voor hulp aan zijn eigen staatszenders. Kremlinzender RT heeft volgens hem voor vervanging gezorgd van medewerkers van Belarussische staatsmedia, die staken uit protest tegen de president.

Lees meer over Belarus

Wat gaat het Westen doen na de vergiftiging van Navalny?
Westerse landen hebben geschokt gereageerd op het nieuws dat de Russische oppositieleider Aleksej Navalny met het zenuwgas novitsjok is vergiftigd, een duidelijk teken dat president Poetins geheime diensten erachter zitten. Wie heeft er anders toegang tot dergelijke extreem gevaarlijke stoffen? Maar wat kunnen zij in de praktijk doen?

Poetins boodschap: kijk naar Navalny en je ziet wat er gebeurt als je oppositie voert
De Russische oppositieleider Aleksej Navalny is vergiftigd met het dodelijke zenuwgif novitsjok. Dat heeft de Duitse regering bekendgemaakt na onderzoek in een militair laboratorium.

Russen begrijpen de onvrede van hun Slavische broeders en zussen in Belarus niet
Vladimir Poetin heeft De Belarussische president Aleksandr Loekasjenko beloofd dat zijn troepen klaarstaan om te hulp te schieten, mocht het nodig zijn. Wat vinden de Russen eigenlijk van de onrust bij de buren?

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden