Poetin krijgt geen greep op extreemrechts

De vier jonge Russen met kortgeschoren haren die in de traliekooi achter in de rechtszaal zitten, zijn een teken dat de autoriteiten ernst maken met de bestrijding van het rechts-extremisme....

Volgens de openbare aanklager hebben de vier in oktober vorig jaar meegedaan aan een pogrom op een markt in Moskou. 150 Skinheads sloegen met ijzeren staven in op de marktkooplui van Kaukasische komaf. Drie bezweken aan hun verwondingen, dertig raakten gewond. De politie patrouilleerde, maar greep in toen het te laat was.

De pogrom was er één uit een lange reeks van dat soort incidenten. Hoeveel het er zijn weet niemand. Racistisch geweld is geen aparte categorie in de politiestatistieken. 'Er zijn nazi-groepen in elke provincie', weet Vladimir Pribylovski, die al jaren onderzoek doet naar extreemrechts. 'Soms van drie of van vijf mensen, soms van honderd. Soms staan ze met elkaar in verbinding, soms niet.' Bijna elke week worden buitenlanders (vooral Afrikanen en Aziaten), Kaukasiërs en joden in de metro, in een portiek of een voetgangerstunnel bedreigd en in elkaar geslagen. Sinds mei vorig jaar zijn zeker dertien mensen op zo'n manier vermoord.

Pas toen president Poetin in zijn jaarlijkse rede tot het parlement 'de groei het extremisme een ernstige bedreiging van de stabiliteit en de openbare orde in ons land' noemde, kwamen de autoriteiten in actie. De Doema nam een wet aan 'tegen het extremisme' die jarenlang was blijven liggen, aanklagers doen hun best om skinheads voor de rechter te krijgen en het Persministerie liet een krantje sluiten dat schreef over 'de genocide op het Russische volk' door 'de joodse maffia'.

Maar het racisme is te diep in de samenleving geworteld om het probleem op bevel van boven één-twee-drie te kunnen oplossen, zeggen critici. Veel politici, agenten en rechters hebben denkbeelden die niet veel afwijken van die van de skinheads. Antisemitisme en afkeer van 'personen van Kaukasische nationaliteit' (zoals Tsjetsjenen, Azeri's, Georgiërs en Armeniërs officieel worden genoemd) zijn wijd verbreid.

De zaak tegen de vier skinheads, waarmee Moskou aan het Kremlin wilde laten zien dat er iets tegen het extremisme wordt ondernomen, dreigt uit te draaien op een mislukking. De kans bestaat dat ze eraf komen met een voorwaardelijke straf. Zo gebrand op een veroordeling was de politie, dat ze een van de verdachten tien uur zouden hebben geslagen om hem te dwingen een bekentenis te tekenen. Een arts stelde verwondingen vast aan 'hoofd, borst, armen en benen'. Voor hun moeders en voor hun twintig kortgeschoren kameraden die in de rechtszaal zitten, zijn ze slachtoffer in plaats van dader.

Van de dertig getuigen is er één komen opdagen. Het merendeel is Kaukasiër en is doodsbang voor represailles. Groot gelijk, vond de Moskovski Komsomolets. 'De politie gaat Azerbeidzjaanse marktkooplui beschermen? Gelooft u het zelf?' De politie staat erom bekend dat ze Kaukasiërs aan de lopende band aanhouden en afpersen. Wie een donkere huid heeft, moet een paar keer per dag op straat zijn paspoort laten zien. Mensenrechtenorganisaties klagen al sinds jaar en dag dat de politie de schouders ophaalt over racistisch geweld.

'De maatschappij kan niet onverschillig blijven en passief toekijken bij dit soort incidenten', waarschuwde de Europese mensenrechtencommissaris Alvaro Gil-Robles. In april vroeg het corps diplomatique collectief aan de Russische minister van Buitenlandse Zaken om een betere bescherming van hun burgers. Extreemrechts had in een e-mail aan verschillende ambassades aangekondigd Hitlers verjaardag op 20 april te vieren met een moordpartij op buitenlanders. Op de twintigste zelf was de politie in heel Rusland massaal uitgerukt, maar daarna ging het geweld weer op de oude voet door.

De politie lijkt naar goed Russische gebruik op zoek naar een organisatie die achter het toenemende geweld zit. Maar de daders, skinheads en meelopers, zijn vaak groepjes uit de betonwijken aan de rand van de stad, die geen duidelijke ideologie hebben en uit zijn op een verzetje. Een voetbalrel of een 'zwartkont' in elkaar rammen, dat maakt ze weinig uit.

Critici zeggen dat het Kremlin met zijn hoera-patriottisme zelf de oorzaak is van het toenemende racistische geweld. De staatspropaganda over de glorie van het moederland, de militaire overwinningen van het Rode Leger, en de strijd tegen het terrorisme in Tsjetsjenië zijn een voedingsbodem voor extreemrechtse ideeën, waarschuwt Novaja Gazeta. 'Niet in het rode verleden, maar in de bruine toekomst schuilt het gevaar.' Over het veelvolkerenland waarin Russen leven wordt op school, op televisie of in de Doema zelden gesproken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden