'Poetin kookt innerlijk van woede'

Morgen doet de Russische rechter uitspraak in de zaak tegen drie jonge vrouwen van punkgroep Pussy Riot. 'Dit was geen proces, maar een treurige show.'

MOSKOU - 'Ik herinner me geen enkel proces in Rusland waarin de rechtsnormen zo zijn verkracht', zegt Violetta Volkova. Ze spreekt kalm, maar de onderkoelde woede is bijna tastbaar. Volkova (39) is een van de advocaten die de afgelopen weken de drie jonge vrouwen van Pussy Riot in de rechtszaal heeft verdedigd.


De afgelopen tien jaar deed ze voornamelijk economische delicten, maar de laatste tijd is ze steeds meer 'politieke zaken' gaan doen. 'De schending van elementaire mensenrechten is te grof geworden om als normale burger nog te kunnen verdragen'.


Morgen doet de Russische rechter uitspraak in de zaak tegen Maria Aljochina (24), Katja Samoetsevitsj (29) en Nadja Tolokonnikova (22) die in februari in een 'punkgebed' in de Christus Verlosserkathedraal de heilige maagd opriepen Rusland van Poetin te verlossen. Ze verklaarden achteraf dat ze onder meer protesteerden tegen de openlijke steun van patriarch Kirill voor Poetins herverkiezing. Maar de aanklager eist drie jaar strafkamp wegens 'hooliganisme' en religieuze haat.


Welke uitspraak verwacht u?

'Als advocaten weten we dat het 'niet schuldig' moet zijn, maar als realisten verwachten we dat ze schuldig worden bevonden. Hoewel het duidelijk is dat ze geen geweld gebruikten en er van een ernstig vergrijp geen sprake is. Het eerste signaal was dat de rechter besloot ze maandenlang in hechtenis te houden in afwachting van het proces.'


Wat zijn de drijvende krachten achter de vervolging?

'Ik twijfel niet aan de persoonlijke betrokkenheid van onze leider. De meisjes gingen naar de kerk en smeekten de heilige moeder om Poetin te verjagen. Poetin is voor de verkiezingen gaan bidden bij een beroemd icoon waarmee elke Russische tsaar werd gezegend. Hij ging daar vragen om een verkiezingsoverwinning. Ik denk daarom dat hij in dit geval zich echt persoonlijk beledigd voelde en dat dit een belangrijke rol heeft gespeeld.


'Maar nu is de hele 'verkerkelijking van de staat' een doelwit van kritiek geworden. Een Russische krant publiceerde onlangs een document uit 2010 dat bewijst dat Poetins partij Verenigd Rusland toen een plan heeft uitgewerkt voor de ideologisering van onze staat. Aangezien de staat geen echte ideologie heeft, werd orthodoxie uitverkozen als middel om de maatschappij te indoctrineren. De boodschap van Pussy Riot was dat Rusland bezig is zijn status als seculiere staat te verliezen.'


Hoe kijkt u op het proces terug?

'Dit had niets met een proces te maken, het was een treurige show. Er was een rechter, advocaten, verdachten, cipiers, publiek, een waakhond - ieders rol in dit theater was tevoren precies bepaald. We zijn als advocaten heel wat gewend aan juridische schendingen, zeker in politieke processen, maar dit sloeg alles.


Onder welke omstandigheden zaten de vrouwen vast?

'Twee van de drie zijn jonge moeders, maar ze mochten de afgelopen vijf maanden in de gevangenis hun kind niet zien. En tijdens het proces zijn de meisjes bestookt met vernederende en martelende maatregelen.


'Hoe ging dat? De hoorzitting begon om tien uur, elke dag. De rechter bepaalde dat ze in een arrestatiebus vervoerd zouden worden die ook andere verdachten ophaalt en naar Moskouse rechtbanken rijdt. Dat betekende in hun geval: om vijf uur 's ochtends worden gewekt, dan tussen zes en acht uur 's ochtends wachten in een glazen cel van een bij een meter - zonder raam of ventilatie. En dan de rondtocht in de arrestatiebus. Tegen de tijd dat ze de rechtszaal bereikten, voelden ze zich vaak al ziek. Daar zaten ze in een glazen kooi, in de bloedhete zomer zonder water of ventilatie, en pas tegen twee uur 's middags, tijdens de pauze in het proces, konden ze naar het toilet of iets eten. Is dat normaal? Ze sliepen tijdens het proces vaak niet meer dan een of twee uur per nacht.'


Wat vind u van president Poetins uitspraak twee weken geleden in Londen dat de verdachten niet te zwaar bestraft moeten worden?

'Een heel sluwe uitspraak. Wat betekent 'niet te hard straffen'? Het betekent dat ze moeten worden gestráft. Maar hoe zit het met de aanname van hun onschuld? Ze zijn nog niet schuldig bevonden, maar Poetin zegt al dat ze gestraft moeten worden. Het was een schending van een fundamenteel rechtsbeginsel - en Poetin weet dat heel goed, want hij is zelf jurist. Waarom hij het deed? Misschien omdat ze hem in Londen niet met gejuich ontvingen maar met vragen over Pussy Riot.'


Waarom werden de excuses van de verdachten tijdens het proces niet aanvaard?

'Priester Vinnikov heeft de gelovigen die als gekwetste partij optraden tijdens het proces geen echte gelovigen genoemd. Volgens hem is het niet typisch voor orthodoxe gelovigen om zo bloeddorstig te zijn. Hij zei zich ook te schamen voor de zwijgzaamheid van andere orthodoxe priesters.


'Het is opvallend hoe de publieke opinie zich ten gunste van de meisjes heeft ontwikkeld. Velen die zich aanvankelijk beledigd voelden, veranderden hun mening nadat de meisjes hun excuses aanboden en uitlegden waarom ze het hadden gedaan.


'Maar de felheid waarmee hardliners tegen ze ageren, die voor mij als gelovige onaanvaardbaar is, bewijst dat de orthodoxe kerk is omgevormd tot wapen in handen van de heersende macht.'


Maar de nationale ophef over het proces bewijst toch hoezeer de maatschappij verandert?

'De groei van protestgevoelens in Rusland is enorm. Veel mensen spreken nu over 'illegale machthebbers'. Natuurlijk kan niet iedereen zich daarover in het openbaar uitspreken, maar de protestbeweging verspreidt zich van de grote steden naar de regio's. De mensen die Pussy Riot niet steunen, zijn vooral diegenen die niets over het proces weten en hun informatie alleen krijgen van de staatstelevisie.


'En het effect van internationale druk zag je aan Poetins optreden in Londen, waar hij zichzelf op een of andere manier moest verantwoorden. Dat een niet-legitieme dictator zichzelf moet verantwoorden, is al heel wat. Ik denk dat hij van binnen kookt van woede. We weten hoe makkelijk hij beledigd is en hoe wraakzuchtig hij kan zijn. Maar als een internationaal publiek de zaak goed in de gaten houdt, zal zijn reactie binnen de ethische normen blijven.'


Zijn de leden van Pussy Riot niet verbaasd dat hun stunt tot zo'n wereldwijde consternatie heeft geleid?

'Natuurlijk hadden ze dit effect nooit verwacht. Maar ze begrijpen heel goed dat ze een gevoelige plek van de huidige machthebbers hebben geraakt. Ze hielden hun actie op de juiste plek en op het juiste tijdstip. Ze hebben de publieke opinie wakker geschud en mensen aan het denken gezet. De Russisch-orthodoxe kerk heeft zo'n klap gekregen in deze zaak dat we nu al kunnen concluderen dat haar invloed is afgenomen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden