Poetin is onze beste vriend

Vrij zicht

Tegelijk Rusland willen straffen en strategische Gazprom-partner zijn, dat gaat niet.

In Nederland waren we druk met de provinciale verkiezingen, maar de rest van de wereld stond ook niet stil. Zo was de Russische president Poetin tien dagen van de radar. Hij sloot zijn afwezigheid grijnzend af met de opmerking dat het leven saai is zonder roddels, en liet intussen een documentaire vertonen waarin hij onomwonden toegaf dat de befaamde groene mannetjes die een jaar geleden de Krim bezetten, gewoon Russische soldaten waren. Langs zijn neus weg zei hij dat hij bereid was geweest kernwapens bedrijfsklaar te maken.

Wat hebben wij ermee te maken? Meer dan alleen het feit dat Nederland bijna tweehonderd slachtoffers te betreuren heeft bij de aanslag op vlucht MH17. Het was weer een Russisch weekje in Brussel en daaruit stijgt op dat Nederland langzamerhand hom of kuit moet geven. Nu lijkt het erop, om met Vrij Nederland-commentator Ko Colijn te spreken, dat Nederland tegelijk vóór en tegen sancties is. Rondom deze houdini-act hangt een zweem van realpolitik, van zo gaat het nou eenmaal in de grote-mensenwereld. Maar als we Rusland echt als een bedreiging zien, is deze positie niet langer houdbaar.

Deze week werd in Europees verband gesproken over sancties. Na MH17 is Nederland opgeschoven, van sanctieduif richting havikachtige. Premier Rutte zei in de Kamer dat er geen reden is om de sancties te verzachten, zoals bijvoorbeeld Oostenrijk wil. Vorig najaar had de premier plechtig verklaard dat het neerschieten van MH17 voor Nederland 'een waterscheidingsmoment' is geweest. Er is vóór de MH17 en erna. Daarover nam de Kamer bijna unaniem een motie aan de regering zou met een visie komen:wat zijn de consequenties, politiek, economisch en wat betreft de energierelatie met de Russen.

MH17: waterscheidingsmoment... Beeld Marcel van den Bergh

We zijn een half jaar verder en van een waterscheidingsmomentvisie is nog niets vernomen. Geen wonder, want Nederland heeft een mooie gasrelatie met de Russen en wil die niet op het spel zetten. Maar we zitten wel met de vingers tussen de deur. Deze week onthulde de Financial Times dat de Europese Commissie op het punt staat om het Russische Gazprom aan te pakken in verband met concurrentievervalsing. De zaak zou de omvang hebben van de Microsoftkwestie waarmee Neelie Kroes furore maakte. Hij speelt ook al een tijd, in 2011 zijn er al invallen gedaan. Gazprom is niet alleen een belangrijke bron van deviezen voor Rusland, maar zoals bekend ook de verlengde arm van Poetin.

Gas is voor de Russen een wapen, daarover twijfelt niemand. De strategie van Gazprom is het monopoliseren van betrekkingen. De landen in Oost-Europa betalen meer voor hun gas, hebben stuk voor stuk te maken gehad met het tijdelijk dichtdraaien van de gaskraan, om politieke redenen. Gazpromsluit niet alleen liefst bilaterale contracten maar streeft naar een monopolie van de hele keten, vanaf de bron tot het vervoer, de opslag en de distributie van gas.

Daar zitten wij met de vingers tussen de deur, zoals energie-analist Sijbren de Jong van denktank HCSS bevestigt. Op de site van staatsbedrijf Gasunie kun je lezen hoe de CEO's van beide gasbedrijven nog in 2013 hun 'strategische alliantie' ondersteepten. Nederland doet mee aan de gaspijp Nordstream door de Oostzee en heeft 8 miljard gestoken in de zogeheten gasrotonde. Dat is niets anders dan een doorvoernet voor Russisch gas, naar Engeland, België en verder Europa in. Premier Rutte zei deze week in de Kamer dat we in de toekomst nog veel meer Russisch gas gaan verhandelen.

Gasunie: strategische alliantie... Beeld HH

Nederland is reuze Gazprom-vriendelijk. Het hoofdkantoor van de holding is hier gevestigd, waaronder 36bedrijven hangen. NRC zocht uit dat in 2013 2,37 miljard aan winst werd opgegeven, waarover 5,4 miljoen belasting is betaald. Dat is 0,24procent, terwijl het standaardtarief 25 procent is. Een vriendenprijs. Dit alles roept de vraag op of Nederland Poetin feitelijk niet steunt, in plaats van hem waar mogelijk een spaak in het wiel te steken.

Donderdag ging in Brussel officieel de energie-unie van start. De EU wil duurzamer worden en tegelijk minder afhankelijk van Rusland. Europa drijft nu voor eenderde op Russisch gas, de landen in het zuidoosten helemaal. Eurocommissaris Sevcovic had voorgesteld om marktmacht te organiseren door gezamenlijk met de Russen te onderhandelen. Hartelijk ondersteund door de lidstaten in Oost-Europa, de Letten smeekten erom.

Nu ligt er een tamelijk slap stuk. Samen optrekken is eventueel mogelijk, maar het hoeft beslist niet. Minister Kamp (VVD, Economische Zaken)zei twee weken geleden al in Brussel dat Nederland er niets in ziet. Onze exclusieve relatie met Gazprom is kennelijk te profijtelijk. Sijbren de Jong van HCSS wees me op artikel 122 van het Verdrag van Lissabon, dat Europese solidariteit in energiekwesties voorschrijft. Als een lidstaat wat betreft energievoorziening in moeilijkheden komt, worden andere geacht bij te springen. Wat PvdA-minister Koenders van Buitenlandse Zaken ervan denkt, weet ik niet. Maar het zou zomaar kunnen dat ons Ruslandbeleid is gekaapt door Kamp van Economische Zaken.

Hoog tijd dus dat Nederland kleur bekent. Volgende week is er een internationale defensiebijeenkomst in Soest. Daar worden de nieuwe brandhaarden besproken en ook de nieuwe manier waarop conflicten worden uitgevochten. 'Propaganda, provocatie en ondermijnende acties spelen tegenwoordig een even grote rol als wapens', schrijft onze hoogste generaal, Tom Middendorp, in de uitnodiging.

Iedereen is het er over eens dat gas voor Poetin een wapen is. Je moet de huizen toch verwarmen, zei minister Kamp met een pruillip. Het klinkt schattig maar het voldoet niet meer.

Gazprom: vriendenprijs... Beeld Judith Baas
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.