Poetin en Obama: dialoog van doven

Hoewel Obama en Poetin zaterdag anderhalf uur spraken over de crisis op de Krim, is de spanning tussen de VS en Rusland sterk toegenomen. Er wordt gepraat, maar niet geluisterd. Eén ongeluk kan fataal zijn.

ARIE ELSHOUT

R ussen die loopgraven aanleggen bij een toegang tot de Krim, Oekraïners die een volledige mobilisatie afkondigen, Amerikanen die dreigen. De gemoederen zijn verhit, de zenuwen gespannen. Eén toevallig schot van een heethoofd kan zomaar leiden tot een geweldsuitbarsting die niemand wil.

Er wordt veel gepraat maar niet geluisterd. Vlak voor het weekeinde zei de Amerikaanse president Obama dat Rusland een 'prijs' zou betalen als het tot ingrijpen zou overgaan op de Krim. Maar Poetin trok zich daar niets van aan. Nog geen 24 uur later deed hij met steun van het Russische parlement precies datgene waartegen Amerika had gewaarschuwd.

Obama sprak Poetin zaterdag anderhalf uur. Hij verweet hem de soevereiniteit en het grondgebied van Oekraïne te hebben geschonden met de militaire interventie op de Krim. De Russische president antwoordde dat hij de plicht heeft de Russische burgers op de Krim te beschermen tegen Oekraïense ultranationalisten. Flauwekul, volgens John Kerry. 'Gedraag je in de 21ste eeuw niet op een 19e-eeuwse manier door onder volledig valse voorwendselen een ander land binnen te vallen', zei de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken zondag.

De dialoog van doven maakt duidelijk dat de Koude Oorlog terug is van weggeweest. Amerika en Rusland staan weer lijnrecht tegenover elkaar, alsof de Muur nooit is gevallen. Dit is niet wat Obama wil. Bij het begin van de Oekraïense crisis zei hij uitdrukkelijk niet op dit schaakbord van vroeger te willen spelen. In 2012 hoonde hij zijn verkiezingsrivaal Mitt Romney weg, omdat deze Rusland en niet Al-Qaida als Amerika's grootste tegenstander beschouwde. 'Dat is twintig jaar geleden', spotte de president.

Nu ziet hij zich door de geschiedenis ingehaald. Hij was even vergeten dat die zich meestal niet in kaarsrechte lijn vooruit beweegt. Eerder kronkelt zij zich als een slang naar voren, waarbij zij zich ook wel eens in de eigen staart wil bijten. Het gevolg is dat Obama zich ineens gesteld ziet voor precies dezelfde dilemma's als veel van zijn naoorlogse voorgangers. Wat de Russen doen is onaanvaardbaar, maar wat kan ertegen worden gedaan?

Een militaire reactie is uitgesloten, zegt vrijwel iedereen in Washington. Wat overblijft is: Rusland straffen en isoleren. Amerika, Groot-Brittannië, Frankrijk en Canada hebben hun voorbereidingen voor de G8-top in Sotsji in juni opgeschort. Kerry opperde zelfs de mogelijkheid dat Rusland helemaal uit de G8 wordt gestoten. De minister waarschuwde Poetin: 'Hij ziet misschien straks de tegoeden van Russische zakenlieden bevroren worden. Amerikaanse bedrijven kunnen zich terugtrekken en de roebel kan verder inzakken.'

De vraag is hoeveel indruk dit maakt. Poetins is bereid ver te gaan voor Ruslands wederopstanding als grote mogendheid. Hij heeft het Westen op de Krim voor een voldongen feit gesteld dat zich niet eenvoudig laat terugdraaien. Waarschijnlijk vertrouwt hij erop dat de westerse verontwaardiging weer zal overdrijven als een zomerse onweersbui, net zoals gebeurde na de oorlog tegen Georgië in 2008. Tenslotte heeft Obama Rusland hard nodig in de vredesonderhandelingen met Iran en Syrië.

Ook zal Poetin als machtsdenker zijn klassiekers kennen. Wat gebeurde er nadat de Sovjet-Unie direct of indirect had geïntervenieerd in Hongarije (1956), Tsjecho-Slowakije (1968) en Polen (1981)? Niets. Dit kwam omdat een oorlog tussen Rusland en Amerika eigenlijk onvoorstelbaar was vanwege hun kernwapens.

Het maakte de Koude Oorlog tot een oefening in zelfbeheersing. Dat mechanisme werkt kennelijk nog steeds, zoals dit weekeinde te zien was aan de Amerikaanse reacties.

Er is wel één verschil: de huidige spanningen worden niet meer gevoed door ideologie maar door nationalisme. En dat is van oudsher zo'n gevaarlijke bron van licht ontvlambare sentimenten dat er veel wijsheid en stuurmanskunst nodig zijn om ongelukken te voorkomen.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden