Plots is Australië de grootste vijand

'Australische soldaten, welkom in Oost-Timor. De graven liggen klaar voor jullie.' Dit was een van de anti-Australische teksten die Indonesiërs donderdag meedroegen tijdens een betoging voor het VN-kantoor in Jakarta....

Tot voor kort kon het Indonesische bewind rekenen op veel krediet in Canberra. De onderlinge handel bloeit en bedraagt ongeveer 8 miljard gulden per jaar. In de jaren negentig sloten de twee landen economische en culturele verdragen. In 1995 besloten zij tot intensieve militaire samenwerking. Deze week schortte Indonesië die op.

De vertroebeling van de verhoudingen begon al op 12 januari. Toen kondigde de Australische minister van Buitenlandse Zaken, Alexander Downer, een belangrijke koerswijziging aan inzake de kwestie Oost-Timor. Australië had besloten het recht op zelfbeschikking van het Oost-Timorese volk te erkennen.

Downer verklaarde meteen dat zijn regering ook nog steeds de soevereiniteit van Indonesië over de voormalige Portugese kolonie erkende en dat Australië bleef vinden dat het het beste zou zijn als Oost-Timor deel van Indonesië zou blijven, maar als de bevolking daar anders over dacht, moest dat de doorslag geven.

De Indonesische president Habibie, de opvolger van Soeharto, had zelf al het principiële verzet tegen een referendum op Oost-Timor opgegeven en Australië dacht op weinig weerstand te zullen stuiten. Maar Jakarta voelde zich ernstig in de steek gelaten.

De bezetting van Oost-Timor door Indonesië in het najaar van 1975 stuitte op groot internationaal verzet. De Veiligheidsraad verordonneerde Indonesë tevergeefs zich terug te trekken. Jakarta riep Oost-Timor in juli 1976 eenzijdig uit tot 27ste provincie. Als enig westers land besloot Australië anderhalf jaar later om de inlijving de facto te erkennen.

In 1985 erkende de Australische regering van premier Hawke de Indonesische soevereiniteit over Oost-Timor officieel. Kort daarvoor had Amnesty International een rapport gepubliceerd over grove schendingen van de mensenrechten door het Indonesische leger, dat in tien jaar tijd 200 duizend burgers in Oost-Timor zou hebben gedood.

De opvallende houding van Australië werd ingegeven door een verandering in het buitenlandbeleid in de jaren zeventig. Australië liet zich niet langer leiden door de angst voor het oprukkende Aziatische communisme (een reden waarom het Australische leger had meegevochten in de Vietnam-oorlog), maar zocht juist bondgenoten in Azië. De belangrijkste waren Japan, Indonesië en China: een anti-Sovjetblok.

Die heroriëntatie werd versterkt aan het eind van de jaren tachtig door het verval van de Sovjet-Unie en de economische bloei in Azië. Australië zocht nauwe samenwerking met regionale organisaties als de Asean (de Associatie van Zuidoost-Aziatiatische Naties) en het economisch samenwerkingsverband voor landen in Azië en de Stille Zuidzee, Apec. Het vroegere moederland Groot-Brittannië was lang niet meer de belangrijkste handelspartner, die rol was overgenomen door Japan en landen als Zuid-Korea, Hongkong, Singapore, Taiwan en China.

Economische en politieke stabiliteit in Azië werd de hoeksteen van het buitenlandbeleid van Australië onder de Labour-regeringen van Hawke en Keating, en de huidige liberale regering van premier Howard zette die in grote lijnen voort. Volgens Australië was het bewind-Soeharto de beste garantie voor stabiliteit in het buurland Indonesië en daarom verdedigde Canberra Indonesië tegen zijn critici.

Tegelijkertijd waren veel van de critici te vinden in Australië. Actiegroepen brachten de schendingen van de mensenrechten in Oost-Timor, Nieuw-Guinea en andere delen van Indonesië in het nieuws en bewerkten met succes de publieke opinie. Het werd steeds moeilijker voor de regering om het Indonesië-beleid te verdedigen.

De val van Soeharto vorig jaar dwong het Australische kabinet bovendien tot een herbezinning. Het argument dat Australië als vriend het mensenrechtenbeleid van Jakarta het best kon beïnvloeden was weggevallen. Australië meent de stabiliteit van Indonesië nu het beste te kunnen helpen bevorderen door een leidende rol te spelen bij de VN-vredesmacht.

Daarom is het een grote tegenvaller dat de Indonesiërs daar anders over denken. Nog steeds zegt de Australische regering het beter te vinden als Oost-Timor bij Indonesië zou blijven, maar dat geloven de Indonesiërs niet meer. De Australiërs waren graag naar Oost-Timor gegaan als helpende vrienden, maar zij moeten nu noodgedwongen een rol spelen die ze het minst van alles wilden: die van een ongewenste interventiemacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden