Analyse

'Pleurt op met het rendementsdenken'

Studenten zullen weleens sneller gelijk kunnen krijgen dan ze denken: het rendementsdenken zal worden vervangen. Maar door wat?

Studenten tijdens de bezetting van het Maagdenhuis. Zij trapten de deur van het bestuurscentrum van de Universiteit van Amsterdam (UvA) in na een protestmars vanuit het Bungehuis. Daar hielden de studenten zich eerder op omdat ze meer democratie willen binnen de universiteit. Ze eisen dat het universiteitsbestuur aftreedt. Beeld anp

Pleurt toch op met je rendementsdenken. Zo zeggen ze dat in Rotterdam. Net als in andere universiteitssteden sloten studenten zich daar woensdag aan bij het Amsterdamse protest. De collectieve vijand: het rendementsdenken.

Niemand wil dezer dagen betrapt worden op rendementsdenken. Minister Bussemaker (PvdA, Onderwijs) laat geen kans voorbijgaan om te zeggen dat ze het helemaal eens is met de boze studenten. Ook de universiteitsbestuurders lieten weten dat ze de zorgen van de studenten herkennen.

Maar waar is het denken over rendement dan ooit begonnen? En is het echt zo erg als de studenten beweren?

Het komt allemaal, zeggen de studenten, doordat de financiering van universiteiten te veel afhankelijk is van de snelheid waarmee studenten hun opleiding doorlopen. Dat is maar ten dele waar. Sinds 2011 bepaalt vooral het aantal studenten aan een hogeschool of universiteit de verdeling van het geld. Daarvoor was de bekostiging in hoge mate afhankelijk van het aantal uitgereikte diploma's. Daar wilden politici van af. Universiteiten en hogescholen kwamen erdoor in de verleiding te gemakkelijk diploma's af te geven, bewees de casus-InHolland.

Maar Halbe Zijlstra, de toenmalige staatssecretaris van Hoger Onderwijs, wilde ook niet dat de financiering volledig afhankelijk zou worden van het studentenaantal. Dat zou hogescholen en universiteiten er immers toe aanzetten zo groot mogelijk te worden, met allerlei leuke studies waar helaas nauwelijks werk mee te vinden was.

Zijlstra greep dus zijn kans om een duidelijk VVD-stempel op het hoger onderwijs te drukken. Hij introduceerde de prestatiebekostiging. Universiteiten en hogescholen zouden meer geld krijgen als ze goed zouden presteren. Zijlstra wilde eigenlijk ook prestatiebekostiging voor leraren, maar dat lukte niet voordat het kabinet-Rutte I viel.

Maar wanneer doet een universiteit het goed? Het was in de tijd van de langstudeerboete, de eeuwige student belichaamde de zwakte van het hoger onderwijs. Zijlstra wilde dat aanpakken en liet het studierendement deel uitmaken van de prestatiebekostiging. Omdat ook Zijlstra zich realiseerde dat een snelle opleiding niet per se een goede opleiding is, kwamen er nog zes andere indicatoren: excellentietrajecten, uitval, switch, docentkwaliteit, onderwijsintensiteit en overhead.

Studenten informeren pers en betrokkenen over de laatste stand van zaken in universiteitsgebouw het Maagdenhuis. Na de ontruiming van het Bungehuis namen tientallen studenten het Maagdenhuis in. Beeld anp

De Tweede Kamer was zeer kritisch. Zelfs de coalitiepartijen, destijds VVD en CDA, hadden hun twijfels bij de plannen. Het CDA vreesde voor een enorme bureaucratische rompslomp, de VVD waarschuwde dat studenten ook snel zouden afstuderen als de tentameneisen werden versoepeld. Zijlstra zette door. 'In het hbo doet het misschien pijn, maar de universiteiten hoor je nergens over.'

Dat was zo. De universiteiten leken wel even te willen laten zien dat ze de toets van Zijlstra glansrijk zouden doorstaan. De hogescholen waren ronduit sceptisch. 'Het parlement moet niet over vijf jaar komen klagen dat er rare dingen zijn gebeurd', zei Guusje ter Horst, destijds voorzitter van de HBO-raad. 'Je moet je bij elke prestatie-indicator afvragen welke perverse effecten eruit voort kunnen vloeien. Zeker als er geld mee gemoeid is. Studie-uitval in het eerste jaar kan bevorderen dat er aan de kwaliteit van het eerste jaar wordt gemorreld.'

Toch zijn het nu de studenten aan universiteiten die in opstand komen. Dat heeft twee redenen. De hogescholen zetten drie jaar geleden lager in op rendement en het verminderen van de uitval. En ze vinden het belangrijker om aan de eisen te voldoen die het niveau van de opleidingen moeten verhogen, zoals een landelijke toetsing. Om het rendement bekommeren ze zich een stuk minder, met instemming van minister Bussemaker.

Op de universiteiten nam het rendementsdenken evenwel een hoge vlucht. De studentenorganisaties ISO en LSVb beschrijven al in 2013 hoe de prestatie-indicatoren een doel op zich werden. Ja, er kwamen meer contacturen op papier, maar in de praktijk moesten studenten zelfstandig werken. Ja, er kwamen meer bevoegde docenten, maar of de colleges er ook beter van werden? We benadrukken dat het om de inhoud en de kwaliteit van het onderwijs moet gaan en niet alleen om rendementscijfers, het aantal uren of het aantal docenten met een mastergraad, merken de studenten op.

Dat besef is nu breder doorgedrongen. De universiteiten pleitten woensdag voor 'een bekostigingsstelsel minder afhankelijk van getalsmatige criteria'. En ook Bussemaker lijkt oprecht in haar streven om de kwaliteit van het onderwijs voorop te willen gaan stellen. Nu ze het leenstelsel voor studenten heeft ingevoerd, hoeft ze zich allicht niet meer zo'n zorgen te maken over het studietempo.

De huidige prestatieafspraken staan tot 2016. Nieuwe komen er niet. Bussemaker spreekt steevast over kwaliteitsafspraken. In een brief deze week neemt de PvdA-bewindsvrouw daar een voorschot op. 'Goed onderwijs is kleinschalig en responsief, heeft aandacht voor brede academische vorming en 21st century skills, daagt studenten uit en wordt gedragen en gebracht door gemotiveerde, hooggekwalificeerde docenten', schrijft ze.

Die studenten aan de Erasmus Universiteit, met hun 'pleurt op met het rendementsdenken', die konden nog wel eens gelijk krijgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden