Pleidooi voor fiscaal fatsoen

Niemand betaalt graag veel belasting. Maar de manier waarop de allerrijksten hun fiscale zaakjes regelen, bijvoorbeeld via Panama, is immoreel. Hoog tijd dat de staat ons daartegen beschermt, zegt Christiaan Vos.

Beeld Jasper Rietman

Begin jaren negentig, toen ik nog een jonge fiscalist was, lag de wereld aan mijn voeten. Belasting ontwijken was nog de nationale sport, en als adviseur kon ik veel geld voor mijn cliënten verdienen. Zelf verdiende ik er ook goed mee. Het gebeurde destijds in alle openheid, zonder maatschappelijke gêne. Als je tenminste niet het onderste uit de kan wilde en je zwarte geld illegaal op buitenlandse rekeningen zette. Dan bleef het uit het zicht. Ook uit mijn zicht. Dat is gewoon belastingfraude; wat fiscalisten doen past binnen de letter van de wet. En binnen de wet hebben we toch recht op fiscaal de meest voordelige weg?

En toch is er morele verontwaardiging als multinationals als Amazon, Starbucks en Google met ingewikkelde maar op zichzelf legale fiscale constructies belasting ontwijken. Ook de onthullingen van de Panama Papers roepen boosheid op. Zelfs als het parallelle universum aan juridische structuren voor bedrijven en rijke personen helemaal legaal is - wat nog maar de vraag is - dan nog voel je dat er iets niet in de haak is.

De president van de Verenigde Staten, Barack Obama, draait het zelfs om. Het ziet ernaar uit, zei hij, dat de boven water gekomen structuren allemaal legaal zijn, maar, voegde hij er terecht aan toe, dat maakt het juist zo erg! Onze wetten deugen niet als er niet meer voor nodig is dan een relatief klein leger fiscalisten en accountants om je te onttrekken aan je maatschappelijke verantwoordelijkheden, aldus Obama. Staten moeten daarop worden aangesproken. Maar daar zit nou juist een van de grote problemen.

Christiaan Vos is fiscaal-econoom en filosoof. Hij doet onderzoek aan de Universiteit van Amsterdam naar ethische aspecten van internationale belastingconcurrentie.

Gefaciliteerd

Want deze geheime structuren zijn niet alleen het onbedoelde gevolg van ondeugdelijke wetten, ze worden vaak willens en wetens door staten gefaciliteerd. Een groot deel van wat agressieve belastingplanning wordt genoemd is door staten nadrukkelijk beoogd. Het doel: binnenhalen van buitenlandse investeringen voor banen en economische groei. Nederland, België en Luxemburg zijn hierin zeer actief en maken daarvoor belastingafspraken met het bedrijfsleven, zogenaamde rulings. De Europese Commissie heeft deze landen vorig jaar gevoelig op de vingers getikt. Europees Commissaris Margrethe Vestager betitelt de rulings als verboden staatssteun en eist dat het genoten belastingvoordeel wordt terugbetaald.

Puntje voor de Europese Commissie, maar Nederland, België en Luxemburg zijn in beroep gegaan. En zelfs met de aanpak van die rulings is het probleem niet opgelost. De EU heeft niet kunnen verhinderen dat de combinatie van grote multinationals en superrijken enerzijds en staten die om buitenlandse investeringen vechten anderzijds heeft geleid tot een nieuw soort markt. Een mondiale markt, waar landen de producten zijn en waar de prijs wordt bepaald door de fiscale en juridische faciliteiten die staten bieden. Multinationals shoppen op deze markt van landen en kiezen als plaats van vestiging dat land waar het arbeidsrecht, het milieurecht, de bescherming van intellectuele eigendom voor hen het best geregeld zijn en waar, natuurlijk, de belastingen het laagst zijn. De macht van de staat wordt door deze markt van landen ondermijnd. Om de machtsverhoudingen te schetsen: de jaarlijkse omzet van WalMart, een Amerikaanse kruidenier, is net zo groot als het binnenlands product van België. En er zijn nog veel meer en veel grotere bedrijven dan WalMart.

En daar zit het grote verschil tussen burgers die zo min mogelijk belasting betalen en belasting ontwijkende multinationals en superrijken. Wij, als gewone burgers, zijn onderdeel van de maatschappij in het land waar we wonen. Wij maken gebruik van wat ons land te bieden heeft: de scholen, de ziekenhuizen, de wegen, de defensie, noem maar op. Wij dragen daar ook aan bij via de belastingen en kiezen onze politici om die belastingen weer uit te geven aan publieke voorzieningen. De wederkerigheid tussen de burger en zijn staat maakt dat we een veilige en goed voorziene samenleving kunnen opbouwen. Binnen zo'n relatie is het oké als je de grenzen van de spelregels opzoekt.

Andere regels

Multinationals 'wonen' overal, en de superrijken kunnen gemakkelijk zelf van woonplaats wisselen of delen van hun vermogen elders stallen. Ze lijken hier alleen maar op bezoek te zijn. Ze maken gebruik van onze voorzieningen, maar willen er niet voor betalen. De noodzakelijke wederkerigheid ontbreekt, en wat zij doen gaat veel verder dan de grenzen van de spelregels opzoeken: ze spelen het spel volgens heel andere regels. Volgens de regels van het belastingparadijs waarvan ze formeel 'inwoner' zijn. Agressieve belastingplanning mag dan wel binnen de wet zijn, maar niet binnen 'onze' wetten. Moreel wringt dit.

In zekere zin is er niets nieuws onder de zon. De Panama Papers laten zien wat al vele decennia aan de hand is. Iedereen weet dat Zwitserland lang aan een absoluut bankgeheim heeft vast kunnen houden, net als Liechtenstein en Luxemburg. Dat had vroeger ook een zweem van romantiek: hebzucht en Zwitserse franken. Maar er is ook iets veranderd: 'Greed is good', zei Gordon Gekko in Wall Street uit 1987. Toch belandt hij aan het eind van die beroemde film in de cel. Drieëntwintig jaar later, in Wall Street deel II, is dezelfde Gordon Gekko net terug uit de gevangenis en herinnert hij zich zijn uitspraak, maar laat daar, ogenschijnlijk verrast, op volgen: 'Nowadays, greed is legal.'

Onder invloed van het neoliberale denken mochten hebzucht en deregulering de laatste decennia hand in hand gaan. Beïnvloed door de Amerikaanse schrijfster Ayn Rand, die egoïsme als hoogste deugd presenteert, is de moraal van zakendoen zichtbaar gewijzigd. Behalve de kredietcrisis van 2008 - die grote economische schade heeft aangericht, waar we allemaal nog steeds de prijs voor betalen - heeft dit ook geresulteerd in de meeste miljardairs aller tijden.

Urgentie

Er zijn meer mensen met veel geld. En er zijn meer mogelijkheden om belasting te ontwijken. Er is misschien dan wel niets nieuws onder de zon, maar de schaal is veel groter geworden, en daarmee, zoals de Franse econoom Thomas Piketty onderbouwd laat zien, ook de ongelijkheid in de wereld. De 1 procent superrijken van deze aarde heeft bijna de helft van het wereldvermogen in handen. En dat vermogen willen de superrijken beschermd hebben, het liefst onzichtbaar.

Het eerste politieke slachtoffer van de Panama Papers, de IJslandse premier Sigmundur David Gunnlaugsson, heeft zich hier zwaar aan vertild. Als politicus pleitte hij voor terugbetaling van schulden aan buitenlandse schuldeisers van een failliete IJslandse bank, waaronder Nederland. Wat hij niet vertelde, is dat zijn vrouw via Panama aandelen had in een bedrijf dat ook schuldeiser was van diezelfde bank. Hij en zijn vrouw hadden dus een privé belang bij zijn politieke pleidooi.

Het is goed dat het licht op dit soort duistere zaken wordt gezet. Misschien zien we slechts het topje van de ijsberg, maar het levert hopelijk een gevoel van urgentie op bij politici dat leidt tot internationale afspraken en wetten die wél deugen. Volgens John Christensen van Tax Justice Network zijn goede wetten de eerste voorwaarde voor een betere moraal bij bedrijven en staten. Staten moeten stoppen met schadelijke belastingconcurrentie, waardoor de mogelijkheden voor agressieve belastingplanning vanzelf verdwijnen. Bedrijven moeten, op hun beurt, worden gedwongen verantwoording af te leggen over hoe ze de wereld gebruiken en hoe ze, in de vorm van belastingen, daaraan hun bijdrage leveren. Bedrijven én staten moeten fiscaal kleur bekennen. En ook fiscalisten en internationale banken moeten daartoe worden gedwongen.

Sigmundur Gunnlaugsson, oud-premier van IJsland Beeld Reuters

Ambitieus plan

Nu is het niet zo dat er helemaal niets gebeurt. Met FATCA, de Foreign Account Tax Compliance Act, hebben de VS bijvoorbeeld in 2010 een belangrijke stap gezet. Deze wet verplicht buitenlandse banken en advieskantoren zoals die in Panama met de Amerikaanse belastingdienst samen te werken om buitenlandse bezittingen van Amerikaanse burgers op te sporen.

Ook binnen de rijkelandenclub OESO wordt gewerkt aan meer transparantie en betere internationale coördinatie van belastingsystemen. Een ambitieus plan moet zowel schadelijke belastingconcurrentie als agressieve belastingplanning tegengaan. Met de uitvoering is begonnen, zij het uiterst moeizaam. De Europese Commissie loopt hierin voorop en heeft de EU-lidstaten maatregelen voorgesteld die zelfs nog verder gaan dan het OESO-plan. Maar daar is veel weerstand tegen. Ook Nederland is kritisch. De plannen zouden het fiscale vestigingsklimaat in Nederland verslechteren. De VS stribbelen eveneens tegen. De dag na de lancering van de voorstellen door de Europese Commissie, stuurden de VS een hoge gezant om hun beklag te doen. De voorstellen zouden niets minder zijn dan een directe aanval op Amerikaanse bedrijven.

De kans dat het OESO-project in zijn geheel werkelijkheid wordt, lijkt dan ook klein. De horde die moet worden genomen is groot en fundamenteel: landen moeten afstappen van het tot nu toe heersende uitgangspunt dat ze met hun belastingstelsel mogen concurreren en moeten hun belastingpolitiek juist gaan coördineren. Dat beperkt de soevereiniteit van een staat, en dat ligt politiek uiterst gevoelig. Ierland, China en de VS hebben al expliciet te kennen gegeven daar niet voor te voelen.

Informatie-uitwisseling

Uitwisseling van gegevens lijkt iets makkelijker te liggen. Binnen Europa zijn al veel maatregelen genomen die informatie-uitwisseling verplicht stellen, en grote bedrijven moeten straks per land aangeven hoeveel winst ze maken en hoeveel belasting ze in dat land betalen. De VS willen op dit punt ook graag hun belastingverdragen aanpassen en meer informatie-uitwisseling verplicht stellen. Maar dat wordt binnen de VS geblokkeerd, door één senator, de heer Rand Paul, verbonden aan de Tea Party-beweging. Rand Paul blokkeert de goedkeuring van wijzigingen in belastingverdragen door de Senaat. Sinds 2010 is er in de VS geen belastingverdrag meer geratificeerd.

Waarom doet Paul dit? Hij is tegen de in deze belastingverdragen opgenomen bepaling die landen verplicht uit zichzelf informatie uit te wisselen en mee te werken aan elkaars rechtshulpverzoeken. Bepalingen die zwart geld moeten helpen opsporen, maar die in de ogen van Paul een niet te verdedigen aantasting van de privacy van de Amerikaanse burger met zich meebrengen. Hij stelt de privacy van burgers boven het belang van een deugdelijke belastingheffing.

Dat helpt superrijken, dictatoriale regimes, multinationals, criminele organisaties en internationaal werkende adviseurs om zaken diep verborgen te houden. Gesteund door landen waar het geheimhouden van vermogen nog steeds mogelijk is, zoals Zwitserland, Panama en een hele trits andere belastingparadijzen, vertoeven ze het liefst in een afgezonderde schil rondom onze aarde. In deze op geheimen gebouwde schil, waarbinnen een eigen moraal lijkt te gelden, kunnen ze hun maatschappelijke verantwoordelijkheid ontlopen en hoeft niemand fiscaal kleur te bekennen. Dat is moreel verwerpelijk en we moeten hen daar op aanspreken. Maar het is ook beangstigend, want het versluiert de ware macht in de wereld. Zijn het dan toch de miljardairs en de multinationals die de wereld runnen?

De schaal waarop dit alles gebeurt, laat vooral het falen zien van de terugtrekkende overheid, waarbij de prioriteit van politici ligt bij de individuele vrijheid, ten koste van het gemeenschappelijk belang. Het wordt tijd dat staten daar een eind aan maken en hun kerntaak serieus nemen. De maatschappij moet worden beschermd.

Senator Rand Paul Beeld AP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden