nieuws

Pleegt Bolsonaro vandaag de staatsgreep die Brazilië vreest? Wereldleiders pogen hem in toom te houden

Brazilië vreest een staatsgreep nu door president Bolsonaro opgehitste aanhangers oproepen de democratische instituties omver te werpen. Vandaag zijn er massale demonstraties. Parlementsleden vrezen trumpiaanse toestanden.

President Jair Bolsonaro te midden van aanhangers, 12 augustus 2021. Beeld Isac Nobrega / AFP
President Jair Bolsonaro te midden van aanhangers, 12 augustus 2021.Beeld Isac Nobrega / AFP

‘Wij, volksvertegenwoordigers en leiders uit de hele wereld, luiden de noodklok. Op 7 september 2021 bedreigt een opstand de democratie.’ Het zijn de eerste zinnen van een open brief die maandag door ruim 120 hoogwaardigheidsbekleders werd ondertekend, van de voormalig presidenten van Paraguay en Colombia tot winnaars van de Nobelprijs voor de Vrede en Europese politici als Yannis Varoufakis en Jeremy Corbyn. De boodschap was duidelijk: Brazilië, de op twee na grootste democratie ter wereld, moet dinsdag serieus rekening houden met een staatsgreep.

‘Op dit moment bereiden president Jair Bolsonaro en zijn bondgenoten – waaronder groeperingen van witte supremacisten, de militaire politie en functionarissen op alle regeringsniveaus – zich voor op een nationale mars naar het Hooggerechtshof en het Congres’, staat in de brief. ‘Het Braziliaanse volk heeft decennialang tegen het militaire bewind gestreden om zijn democratie veilig te stellen. We mogen niet toestaan dat Bolsonaro die nu van ons afpakt.’

De groots aangekondigde pro-Bolsonaro-demonstraties, die dinsdag in heel Brazilië plaatsvinden en samenvallen met de nationale onafhankelijkheidsdag, zorgen al weken voor spanningen in het land. Dat komt deels door de herhaalde oproepen van Bolsonaro-aanhangers om de democratische instituties dinsdag omver te werpen, maar vooral doordat de Braziliaanse president zelf over de manifestaties zei dat ‘het Braziliaanse volk nog nooit zo’n belangrijke kans heeft gehad als aanstaande 7 september’. ‘Ik geloof dat we het lot van Brazilië kunnen veranderen.’

Nu heeft de rechts-populistische stoomwals Jair Bolsonaro, die sinds 2019 president is van Brazilië, zich nooit een groot liefhebber getoond van klassiek democratische instituties als verkiezingen of een onafhankelijke rechtspraak. Maar sinds zijn populariteit tanende is, vooral sinds de desastreus verlopen coronacrisis in Brazilië, worden zijn aanvallen steeds venijniger. In de peilingen is hij gezakt tot ver onder zijn linkse rivaal, oud-president Lula da Silva.

In toespraken zinspeelde hij dit jaar al zeker twintig keer op mogelijke verkiezingsfraude bij de presidentsverkiezingen van oktober volgend jaar. Hij stelde al eens voor die verkiezingen maar helemaal af te gelasten vanwege aanstaande fraude en toen een van de rechters van het Braziliaanse Hooggerechtshof, Alexan­dre de Moraes, een onderzoek begon naar die ongefundeerde uitspraken, vroeg Bolsonaro subiet om een afzettingsprocedure tegen de man.

Een andere rechter van datzelfde Hooggerechtshof, Luís Roberto Barroso, die eveneens een onderzoek instelde naar Bolsonaro’s beweringen over de aanstaande verkiezingsfraude, werd door Bolsonaro in het openbaar een filho da puta genoemd, hoerenjong.

Bolsonaro keek in zijn carrière wel vaker methodes af bij collega-populisten. Zo leerde hij van Europese kemphanen als Silvio Berlusconi en Viktor Orbán dat je media-aandacht kunt domineren door te provoceren, door kiezers en collega-politici structureel te verdelen in voor- en tegenstanders zodat het eigenlijk altijd over jou gaat.

Supporters van president Bolsonaro protesteren met de Braziliaanse vlag terwijl tegenstanders van de president op de achtergrond met bloemen staan bij militaire voertuigen. Beeld  Eraldo Peres / AP
Supporters van president Bolsonaro protesteren met de Braziliaanse vlag terwijl tegenstanders van de president op de achtergrond met bloemen staan bij militaire voertuigen.Beeld Eraldo Peres / AP

Zijn continue verwijzingen naar een aanstaande verkiezingsfraude lijkt hij te hebben afgekeken van een succesvol politicus dichter bij huis: de voormalige Amerikaanse president Donald Trump. Die houdt bijna een jaar na zijn verkiezingsverlies nog altijd vol dat de Democraten de presidentsverkiezingen ‘gestolen’ hebben.

Het is precies die parallel met Trump waarom zoveel Brazilianen hun adem inhouden in aanloop naar de pro-Bolsonaro-manifestaties van dinsdag. Trumps herhaalde pogingen het democratische proces tegen te houden, eindigden op 6 januari het Capitool met de bestorming door duizenden Trumpaanhangers waarbij vijf doden en tientallen gewonden vielen.

‘Braziliaanse parlementsleden waarschuwden dat de mobilisatie van 7 september gemodelleerd is naar de opstand van 6 januari 2021 in de Amerikaanse hoofdstad Washington DC’, schrijven de tientallen bezorgde wereldleiders niet voor niets in hun open brief. Zij vrezen dat Bolsonaro begrijpt dat een tweede termijn als president via verkiezingen lastig kan worden, waardoor hij nu voorsorteert op een alternatieve route richting de macht.

Tel daarbij op dat een groot deel van de militaire politie al heeft aangekondigd deel te nemen aan manifestaties en je begrijpt waarom het woord ‘staatsgreep’ zo expliciet wordt gebezigd. Bolsonaro geniet een brede steun in het leger, zeker sinds hij eerder dit jaar de complete legertop verving. Zijn bewondering voor de militaire dictatuur die Brazilië tussen 1964 en 1985 in zijn greep hield, heeft hij nooit onder stoelen of banken gestoken.

Maar zelfs al pleegt Bolsonaro dinsdag niet zo’n gevreesde ‘auto-coup’, een door hemzelf georkestreerde terugkeer naar zo’n militair bewind, dan nog zal er een duidelijke boodschap uitgaan van die vele duizenden geüniformeerde betogers in de straten van Brasilia en São Paulo. Het is Bolsonaro’s manier om zijn tegenstanders te zeggen dat er, ondanks zijn falende coronabeleid, ondanks de kwakkelende economie en ondanks zijn positie in de peilingen, te allen tijde een alternatief voorhanden is.

Of in de woorden van Bolsonaro zelf, uitgesproken tijdens een politieke bijeenkomst vorige week: ‘Ik zie drie alternatieven voor mijn toekomst: of ik word gearresteerd, of ik word vermoord, of ik overwin.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden