Plee figuur

Overheden en vervoersmaatschappijen vinden burgers die moeten plassen maar lastig. Daarom is in Nederland nauwelijks een fatsoenlijk openbaar toilet te vinden. De uitdaging: het nare plasprobleem omtoveren tot een sexy concept.

Aan de kop van de Afsluitdijk, in Den Oever, staat een huisje met een golvend dak in Connexxiongroen. Het hoort bij het overstappunt voor de streekbus van West-Friesland naar Friesland v.v. Een baken in de leegte, met een wachtruimte én een wc. Maar... al jaren gesloten. Wrang voor Anne Haisma, die onderweg van haar woonplaats Hoorn naar familie in Leeuwarden moet overstappen in Den Oever en daar onderhand hunkert naar een toilet. Anne is 82, fit, en in het geheel niet klagerig. 'Het is een prachtige verbinding, eerlijk waar.' Maar de hele, toiletloze reis van twee-en-half uur - er zijn verder nergens wc's op de route - is niet erg comfortabel. Ze vraagt zich af hoe lang ze de reis nog kan maken. 'Ik drink nu al de hele ochtend niets meer voor ik wegga. Ook niet gezond.'

Ouderenbond ANBO luidde een paar maanden geleden de noodklok vanwege het gebrek aan openbare toiletten, dat ouderen ervan zou weerhouden de deur uit te gaan. 'Toiletprofessor' Johan Molenbroek weet dat dat klopt: 'Ouderen willen precies van tevoren weten waar wc's zijn op de route, anders blijven ze thuis.' Maar dat ANBO het gebrek aan toiletten etiketteert als een typisch ouderenprobleem klopt niet. Nederland heeft een toiletprobleem. En bijna iedereen heeft wel een toiletverhaal.

Judith van Zweden was verbaasd toen ze met een Nederlandse reisorganisatie naar Spanje op fietsvakantie ging, met de bus. 'Er zat een noodtoilet in de touringcar, maar de chauffeur verzocht ons met klem dat niet te gebruiken. Eerst hielden we ons daaraan. Maar bij alle plaatsen waar de bus stopte, was in de buurt geen toilet te bekennen. Utrecht, Breda... Het werd steeds vreemder, we waren al uren onderweg. Pas in Noord-Frankrijk stopten we voor het eerst bij een officiële wc, en een vieze nog ook. Niet echt fijn met twintig vrouwen in de bus, waarvan er altijd wel eentje ongesteld is.'

Tof Thissen, GroenLinks-senator, reist voor zijn werk veel met de NS. Het is onmogelijk de wc te mijden, zoveel uur brengt hij in de trein door. Maar: 'Op de meeste stations is geen toilet, en de wc's in intercity's zijn altijd smerig en onaangenaam, als ze niet defect zijn, wat regelmatig voorkomt.'

Thissen vraagt zich af waarom plassen in de trein niet schoner en comfortabeler kan. Moet een treintoilet per se een latrine op het spoor zijn?

Godfried van Berkel schreef een ingezonden brief naar de Volkskrant nadat hij door de spoorwegpolitie in de kraag was gevat. Hij had na uren vertraging van het toilet gebruikgemaakt terwijl de trein nog stilstond op het station, wat verboden is. Maar ophouden ging echt niet meer.

Eric Treurniet liep met zijn gezin te winkelen in Brugge. Toen een van de kinderen moest plassen was nergens een toilet te bekennen. Eric dacht er later thuis over na, en besloot van de nood een deugd te maken en met zijn compagnon Almar Holtz de luxe toiletwinkel 2theloo te openen.

Johan Molenbroek is associate professor applied ergonomics aan de TU Delft en voorzitter van de Dutch Toilet Organisation. Hij ontwikkelt samen met zijn onderzoeksteam en geld van de Bill Gates Foundation een toilet dat overal in ontwikkelingslanden rioolvrij en zonder elektriciteit of water gebruikt kan worden, maar houdt zich ook bezig met de Nederlandse situatie. Minder urgent, maar Johan Molenbroek maakt zich er toch al jaren druk over. Het is een typisch Nederlands probleem, denkt hij, het gebrek aan openbare toiletten. 'Ik was in Nieuw-Zeeland op vakantie, en daar vind je in elk dorp een schoon en altijd rolstoeltoegankelijk openbaar toilet.'

Het heeft volgens hem vooral te maken met gastvrijheid, 'iemand in jouw stad willen ontvangen. Die gastvrijheid ontbreekt hier totaal.' Al vindt Molenbroek het hoopvol dat de NS onderzoek van 'zijn' TU-team naar een beter treintoilet voor de intercity's sponsort. Goed nieuws voor senator Tof Thissen. Molenbroeks team ontdekte al waarom het in treintoiletten altijd zo vies is. 'De potten staan veel te laag voor mannen om in die wiebelige situatie nog goed te kunnen richten. Onmogelijk. We hebben het uitgetest en alles gaat ernaast.' Het nieuwe toilet dat naar aanleiding van dit onderzoek ontwikkeld wordt, krijgt in elk geval een gescheiden mannen- en vrouwenafdeling.

Wat niet wegneemt dat alle toiletleed zich de afgelopen jaren bij de Spoorwegen leek te verzamelen. De toiletloze Sprinter leidde tot hevige commotie, Kamervragen van de SP, en de reactie van minister Schultz van Haegen die in april 2011 geen noodzaak zag de treinen alsnog uit te rusten met toiletten. Te duur. Ze beloofde wel dat er veertig wc's op stations bijkomen, en dat elke trein vanaf 2025 (dat is over dertien jaar) wel een toilet heeft. NS zelf verklaarde koeltjes dat 'naar aanleiding van de publieke discussie is besloten dat per 2015 in elke stoptrein waarin meer dan eenderde van de reizigers langer dan 30 minuten reist, een toilet aanwezig moet zijn'. NS staat ondanks alle ophef ook nog steeds achter de Sprinter zonder toilet. De verklaring was en is dat de toiletten uit de treinen zijn weggelaten omdat het ontbreken van een wc-hokje de trein 'transparant' en 'sociaal veilig' maakt, en dat de Sprinter een korte, stadsachtige verbinding is, zoiets als de metro. 'Reizigers zitten er gemiddeld maar 17 minuten in.' Maar snijden die argumenten hout? Wat heeft iemand die naar de wc moet aan transparantie? En sprinters zijn geen metro's. De Sprinter van Amsterdam-Muiderpoort naar Rotterdam-Alexander gaat om het half uur, niet om de paar minuten, en om de paar minuten uitstappen zoals in de metro gaat ook niet. Dan: de gemiddelde treintijd mag 17 minuten zijn, maar is dan ook meegerekend dat veel reizigers al langer onderweg zijn, of al hebben gewacht op een station? Op eenvierde van de stations is maar één toilet aanwezig. Vergeet ook niet de rampdagen. Elke ervaren treinreiziger weet dat het een paar keer per jaar mis is, dat hij dan zomaar een uur vast kan komen te zitten. En dan is er nog de veelbesproken kwestie plaszak natuurlijk, die het primitieve karakter van de toiletloze Sprinter onbedoeld nog eens effectief benadrukte. Maar dat lag aan de media volgens NS. 'De plaszak is', zegt Edwin van Scherrenburg van NS, 'in de media een heel eigen leven gaan leiden. Maar het is een noodvoorziening en nooit bedoeld als alternatief voor een toilet in de Sprinters.'

De kwestie-Sprinter zegt veel over hoe er gedacht wordt over openbare toiletten. Aan de ene kant is er de commotie, het ontbreken van een wc in één treinserie raakte reizigers en niet-reizigers meer dan NS of wie dan ook had kunnen denken. Aan de andere kant is er de weinig toeschietelijke NS die zich eerder druk lijkt te maken om transparantie dan het comfort van de reizigers. En daar staat NS niet alleen in. Andere vervoersmaatschappijen en ook (gemeentelijke) overheden bekommeren zich nauwelijks om de plassende mens. Er is ook geen wetsartikel dat overheden verplicht voor net sanitair te zorgen. Wereldstad Amsterdam heeft diverse urinoirs en uriliften (plaspalen voor mannen), maar in het centrum niet meer dan één openbaar toilet voor mannen en vrouwen en mensen in een rolstoel, op proef. Er komen er in de toekomst vier bij. Het idee dat een gemeente de eerst aangewezene is om te zorgen voor schone plasvoorzieningen, is stadsdeel Amsterdam Centrum vreemd. 'Een basisvoorziening? Zo hebben we er nog nooit naar gekeken. Wij kijken vooral naar de druk op de publieke ruimte', aldus de woordvoerder van de gemeente Amsterdam.

Ook Connexxion laat weten nooit over toiletten te hebben nagedacht. Toiletten op busstations zijn niet de zorg van de busmaatschappij, en nee, Connexxion heeft geen idee wie het dichte huisje aan de voet van de Afsluitdijk exploiteerde. Verder zijn winkels ook niet echt genegen te helpen als de nood aan de man is. Een mevrouw op het forum van het programma Radar meldt dat ze in de Kruidvatvestiging vroeg of haar kind even mocht plassen (nee). In Nederland ben je voor wc-bezoek aangewezen op de horeca, (consumptie verplicht), of op zaken als HEMA, V&D of McDonald's, waar wc's zijn. En niet zelden bevinden die zich in kelders of op bovenetages, wat ze onbereikbaar maakt voor bijvoorbeeld ouders met wandelwagens. En 's avonds zijn de winkels dicht.

Niet alleen zijn publieke wc's blijkbaar niemands verantwoordelijkheid, vervoersmaatschappijen en gemeentelijke overheden vinden in wezen iedereen die moet plassen vooral buitengewoon lastig lijkt het. De buschauffeur die niet wil dat het bustoilet wordt gebruikt, de spoorwegpolitie die ongewenste treinplassers in de kraag vat. En als de gemeente Amsterdam besluit tot acht nieuwe uriliften, dan is dat ook weer vanuit het idee dat de plassende man een wildplasser, dus lastpak is.

Lastig of niet, mensen moeten. En vaak. Eric Treurniet en Almar Holtz van 2theloo weten dat vrouwen tussen de zes en acht keer per dag moeten, en mannen tussen de vijf en zes keer. Ook de internationale toiletdeskundige Clara Greed noemt in haar standaardwerk Inclusive Urban design; public toilets tussen de zes en zeven keer toiletgang per dag voor vrouwen. Verder zijn er grote groepen die nog vaker een toilet nodig hebben: ouderen, mannen vanaf 55, gehandicapten, zwangere vrouwen, ongestelde vrouwen en ouders met (jonge) kinderen. En dan zijn er ook nog twee miljoen mensen met een aandoening of ziekte (cijfers van de Maag Lever Darm Stichting) die een openbaar toilet nog veel vaker dan anderen nodig hebben, en acuut ook. Vanuit die cijfers bezien zou een publiek toilet een basisvoorziening moeten zijn, een grondrecht misschien zelfs wel. De Engelse krant The Independent schreef naar aanleiding van het sluiten van veel openbare wc's in Manchester vanwege bezuinigingen: 'Nette, en (bijna) gratis toiletvoorzieningen zijn hét keurmerk van een beschaafde maatschappij, die haar inwoners en gasten met waardigheid behandelt. Dat wisten de Victorianen al, maar de leiders van onze gemeenten zijn het vergeten.'

Dat vindt Johan Molenbroek al veel langer. Met al zijn kennis over toiletten verbaast het hem dat het openbare toiletprobleem nooit bekeken wordt vanuit het idee van gastvrijheid en citymarketing. Zoals de Vlaamse stad Gent zich als 'plasvriendelijke' stad presenteert, met honderd publieke toiletten, een toiletkaart van de stad en de actie 'laat haar zitten', die horecaondernemers aanmoedigt vrouwen te laten plassen zonder dat daar een consumptieverplichting tegenover staat. 'Goede toiletvoorzieningen bevorderen het toerisme en zijn een visitekaartje voor de stad. Dat is niet alleen een teken van beschaving, maar ook economisch interessant. Het heeft lang geduurd voor iemand die economische link serieus nam.'

Sinds een paar jaar zijn er in Europa ondernemers die inderdaad hebben bedacht dat je toiletten commercieel kunt exploiteren, dat je van hoge nood ook een verdienmodel kunt maken. Het Duitse Sanifair exploiteert in weidegroen en hemelsblauw aangeklede Duitse snelwegtoiletten, waar je voor het toilet 70 cent betaalt, maar een bon krijgt voor 50 cent korting in het restaurant. Of Point WC, een nieuwe luxe Parijse toiletketen, onder andere aan de Champs Élysées. De Parijzenaren kunnen er brandschoon plassen, en ook leuk geprint wc-papier, flessen wijn en zelfs wc-potten kopen. En dan is er het wc-concept 2theloo. Eric Treurniet en zijn compagnon Almar Holtz begonnen er een jaar geleden mee. Toen Teurniet vergeefs voor zijn kinderen een wc zocht in Brugge, kreeg hij een idee dat hem waarschijnlijk veel geld gaat opleveren: de plassende mens met alle egards ontvangen in brandschone toiletten, met een kleintje espresso erbij.

Het nare plasprobleem omtoveren tot een sexy concept. Het gaat de toiletganger wel geld kosten. 1 euro om precies te zijn voor de toiletwinkel aan de Amsterdamse Kalverstraat, de eerste 2theloo, die er nu precies een jaar is, en 50 cent voor de andere vestigingen.

Treurniet moet een beetje lachen om de gedachte dat veel mensen hem toevertrouwden dat je 'aan een toilet toch nooit wat kunt verdienen'. 'Toiletjuffrouwen verdienen meer dan je denkt. En in de Kalverstraat komen nu al 1.500 mensen per dag. Iedereen die langsloopt, is een potentiële klant van ons', zegt Almar Holtz. De compagnons hadden hun begininvestering er in één jaar uit.

Muurposters van bossen en ijsberen in de toiletten, sjieke potten van Villeroy en Boch die na elke toiletgang worden schoongemaakt. Schoner dan thuis. De zeepdispensers en doorspoelers hoeven niet aangeraakt te worden. Er is geen wijn te koop in 2theloo, maar wel noodonderbroeken en tampons. Almar Holtz: 'We wilden een merk maken van 'rondom naar het toilet gaan'. Zo'n merk was er nog niet.'

Hij en Eric Treurniet verzamelden alle kennis die ze hadden. Holtz raakt even het bagageplanchet boven een van de dameswc's aan. 'Ik reisde veel, dan moet je altijd je tas of koffertje op de vieze vloer zetten. Ik wilde dat dat hier niet hoefde.' De compagnons staan zelf vaak in de winkel om te leren over de toiletbehoeften van hun klanten. 'We dachten dat onze klanten vooral ouderen zouden zijn', zegt Eric. 'Dat bleek niet het geval. Er komen meer jongeren dan ouderen.' 'Het toilet is ook een pitsstop, een rustmoment', zegt Almar, 'dat zien we elke keer. Even kijken hoe je eruit ziet, opnieuw make-up opdoen. En wat ik niet had verwacht, ook mannen doen dat. Die staan rustig met gel of crème hier voor de spiegel.' Hij aarzelt even. 'Zo'n winkel roept het praten over toiletgang op. Ik denk niet dat ik vroeger aan iemand zou vragen hoe een stoma werkt. Maar laatst heb ik dat toch gedaan. Een klant vertelde me dat je niet even een nieuwe aankoppelt, maar zo'n zakje moet schoonmaken. Inmiddels hebben we ook een besloten ruimte met wasbak voor dat soort acties geopend. 2theloo begon als commerciële onderneming, maar ik heb al snel gemerkt dat we een heel maatschappelijke taak hebben. We werken ook samen met de Maag Lever Darm Stichting.'

2theloo is intussen stevig aan het groeien. Er is al een vestiging geopend in Rotterdam, in Antwerpen, in Amstelveen, in Utrecht, en in Warschau. Treurniet en Holtz gaan samenwerken met Shell-stations aan de snelweg en zijn in gesprek met partijen in Engeland en in Barcelona.

Neemt 2theloo het in Amsterdam over waar de gemeente het laat afweten? Holtz: 'We willen graag samen met de gemeente nieuwe vestigingen openen in Amsterdam, maar we krijgen geen enkele respons. Terwijl je voor de kosten van één urilift drie 2theloo's in de binnenstad kunt openen.'

Een zoektocht naar identiteit, de ik en vrijheid, zo omschrijft de Amerikaanse kunstenares Ellen Jong (1976) haar fotoboek Pees On Earth. Met daarin foto's van Jong tijdens het lenigen van de hoge nood.

Pees On Earth

, powerHouse Books (2006), www.powerhousebooks.com/peeparty.html

Hardcover, 112 pagina's met 82 kleurenfoto's. $29.95

Dit schreven in het buitenland wonende Nederlanders op de site van Radio Nederland Wereldomroep:

d 'In Thailand zijn in alle winkelcentra gratis toiletten.'

d 'In Japan kun je overal naar een schoon toilet.'

d 'Da's nou een probleem dat we in Canada helemaal niet hebben. Hier kan je overal gebruik maken van de wc, in elke winkel of supermarkt.'

d 'In Zuid-Afrika kun je in elke winkel plassen, voor niks.'

d 'Zelfs de Aldi heeft in Duitsland toiletten.'

d 'In Oekraïne krijgen winkels niet eens een bouwvergunning als ze geen toiletten hebben voor klanten en NIET-klanten.'

Is Nederland echt zo slecht?

Plas-app

Op je smartphone het dichtstbijzijnde toilet opsporen kan met de HogeNood App (voorlopig alleen voor Androidtelefoons) detecteert alle McDonald's en openbare toiletten in de buurt. De HogeNood App kreeg de publieksprijs in een App-wedstrijd, niet omdat hij eindelijk inspeelt op toiletnoden, maar omdat 'slim gebruik wordt gemaakt van gegevens van de overheid'.

Wat ontdekten Eric Treurniet en Almar Holtz in hun plaswinkel 2theloo?

dVrouwen zijn viezer dan mannen.

d Er komen meer vrouwen dan mannen plassen (behalve in benzinestations op de snelweg, weet Holtz, daar zijn mannen oververtegenwoordigd.)

d Vrouwen brengen anderhalve minuut op de wc door, mannen 43 seconden.

d Belgen gaan vaker dan Nederlanders ('We zagen dat in onze Antwerpse winkel.')

d Aziaten zitten met de voeten op de bril ('Nee, we hebben niemand bespioneerd, we praten met onze klanten.')

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden