Plat of bruisend?

We kennen de fles, we kennen het water. Maar hoe ziet de bron er eigenlijk uit? Intermezzo bezocht de beroemdgeworden spa's om te zien of u dat ook 'ns zou moeten doen.

San Pellegrino

San Pellegrino bood alles wat een reiziger nodig heeft. Een Grand Hotel aan de rivier, kort na de eeuwwende van 1900 gebouwd in weelderig art deco. Tegen de groene heuvels een statig casino en theater, met in steen gehouwen knapen die schijnbaar moeiteloos vazen met leeuwenhoofden naar de hemel richten. En de Terme San Pellegrino, het kuuroord waar wisselbaden van zacht bergwater veerkracht konden schenken aan vermoeide botten.


Rond 1920 werden in de Giornale di San Pellegrino iedere week de gastenlijst van het Grand Hotel en de bezoekers van het kuuroord vermeld. Bezoekers die vanaf 1922 per elektrische bus van waterbad naar hotelbed werden gereden, over de nieuwe, brede brug over de dwars door het stadje lopende rivier de Brembo. De fine fleur van Milaan kwam er, die met personeel en wagens vol bagage bereid was 100 kilometer te reizen voor een lange zomer in het laaggebergte, een voorloper van de Dolomieten.


Nu zijn de luiken van het Grand Hotel gesloten, de rolluiken neergelaten. De deur van het casino staat open, maar het enige meubelstuk van het angstwekkend lege gebouw is een oude man. Geëmotioneerd vertelt hij over de geboorte van het grote San Pellegrino in 1901, toen een Milanese advocaat de opdracht gaf tot de bouw van het Grand Hotel en het casino, een kansspelpaleis zoals je dat in het noorden van Italië nog zelden zag. En even geëmotioneerd vertelt hij over de ondergang, die zich in de tweede helft van de vorige eeuw voltrok.


In 1806 werd het bergwater 'zichtbaar kleine bubbels van extreem dun gas' toegeschreven, herinnert het boek Il casino di San Pellegrino Terme. Heilzaam voor de zieken en voor hen die baat hadden bij een vlotte omzetting van drinkwater in urine. Een muurkraan bij het grootste Terme-gebouw herinnert nog aan de eerste contracten over de exploitatie van het bergwater. Hier mogen de inwoners van de bronwaterstad nog steeds gratis water komen halen.


Net buiten de stad, aan de rivier, ligt de fabriek van San Pellegrino. Een grijs industrieterrein met grote waterreservoirs waar tankhoge reclames op zijn afgedrukt. Sinds 1990 is multinational Nestlé eigenaar. Water is marketing en Nestlé wil de flessen met de rode ster nadrukkelijk associëren met de betere restaurants. De fabriek moet de komende jaren worden omgevormd tot een sparkling factory, een plaats waar bezoekers een 'merkbeleving' kunnen hebben.


In de stad borrelt wat hoop op herstel van oude glorie. De Terme-gebouwen worden gerestaureerd, beloven provincie en gemeente. Een restauratie van de voorgevel van het Grand Hotel, met zijn tegeltableaus van klaprozen, staat nog op het programma. Voor de ineenstorting een feit is.


sanpellegrino.com


gualdo.tadino.it


Gerolsteiner

Minder mineralen? 'Onmogelijk! Onmogelijk!' Gids Beate van bronwaterfabrikant Gerolsteiner reageert vol ongeloof op de conclusie van een recent Duits onderzoek dat gewoon kraanwater soms meer bodemrijkdom bevat dan merkwater. Die metingen kunnen volgens haar onmogelijk betrekking hebben op het vocht dat hier in de Vulkaan-Eifel omhoog welt. Ga maar na, met zo'n staalkaart aan gesteenten onder je voeten. Basalt, kalksteen, zandsteen, dolomiet van bijna 400 miljoen jaar oud. Dat levert wat op, hoor, als het koolzuurrijk water er eeuwenlang doorheen sijpelt. Magnesium en calcium vooral - goed voor spieren, botten, ingewanden, ja zelfs voor het concentratievermogen, zeggen ze hier. Drie tot vier miljoen flessen verlaten elke dag de fabriek aan de rand van Gerolstein. Daarmee is Gerolsteiner de grootste bronwaterproducent van Duitsland. Er wordt getapt uit twintig bronnen, tot op een diepte van 200 meter. Het regent hier genoeg, verzekert Beate, om de voorraden op peil te houden.


Het stadje zelf ligt opgevouwen in een dal, waar het riviertje de Kyll en de spoorweg tussen Keulen en Trier zich doorheen wringen. Op de hellingen rondom rijzen loodrechte wanden van dolomiet op - ooit kolossale riffen in een subtropische zee. Ook zijn daar de restanten van de ooit imposante burcht Gerhardstein zichtbaar. Op het toeristenbureau vertelt een medewerkster dat de vakantiegangers hier vooral komen voor het wandelen en het fietsen, en niet voor het water, al komen er jaarlijks toch zo'n 20 duizend toeristen langs bij het bezoekerscentrum van de producent.


Maar aan verwijzingen naar mineraalrijke nattigheid valt in het stadje uiteraard niet te ontkomen. Voor de ware beleving moet de fijnproever naar een weide voor het raadhuis, waar een rotsblok is voorzien van een messing kraan. Uit de Helenenbron komt hier vanaf bijna 100 meter diepte het water omhoog. Je kunt je bekertje eronder houden en zo wat milligrammen delfstoffen naar binnen klokken. Een eindje verderop, langs de rivier, liggen de overblijfselen van een andere, maar inmiddels opgedroogde bron: de Sidinger Drees. Er zijn bewijzen gevonden dat Kelten en Romeinen er al gebruik van maakten - de fundamenten van een Romeinse villa liggen niet toevallig aan de overkant. Hier lag ook het begin van de plaatselijke bronwaterindustrie: al in de 18de eeuw gingen gevulde kruikjes de grens over, onder meer naar Nederland.


Niemand lijkt er zwaar aan te tillen dat het die avond begint te regenen in Gerolstein. De parasols worden doodgemoedereerd ingeklapt, de stoeltjes opgevouwen. De stilte daalt neer in de Hauptstrasse. Op de wei van de Helenenbron verschijnen plasjes. De Gerolsteiner weet het: Gerolsteiner in wording.


www.gerolsteiner.de


www.gerolstein.de


Spa

In het VVV-kantoor van Spa zijn ansichtkaarten te koop: prenten uit de 19de eeuw met adellijke dames, een onafscheidelijk glaasje water in de hand. 'Slechts 40 uur van Parijs', prijzen de kaarten. 'Je kunt hier naar de paardenrennen, het kleiduivenschieten of het casino. En natuurlijk naar het magnifiqueétablissement thermal.' Gouden tijden waren het voor Spa, het stadje in de Belgische Ardennen dat zijn naam gaf aan kuuroorden wereldwijd. Het succes begon in 1717: de Russische tsaar Peter De Grote genas er van een leverziekte na een kuur met ijzerhoudend water. Het nieuws verspreidde zich aan de Europese hoven. Spa werd Le café de l'Europe, waar vorstelijke families zich kwamen ontspannen.


Anno 2012 telt het stadje van tienduizend inwoners bovengemiddeld veel historische gebouwen. De prachtig gerestaureerde Pouhon Pierre-le-Grand, nu het VVV-kantoor. Het stadsmuseum, een voormalige koninklijke villa. En de Anciens Thermes, het 19de-eeuwse kuuroord dat weggeplukt lijkt uit Parijs. Die weelde dankt Spa aan zijn tweehonderd bronnen. Uit enkele komt sterk ijzerhoudend, geneeskrachtig water. 'Wij gaven onze bloemen vroeger altijd water uit de Peter de Grote-bron, zegt meneer Bosman, een oudere inwoner van Spa. 'Je hebt nog nooit zulke hoge geraniums gezien!'


Het water uit drie bronnen wordt in een fabriek aan de rand van de stad omgezet in Spa Reine (blauw), Spa Barisart (rood) en Spa Marie-Henriette (turqouise). Voor elke liter krijgt het stadsbestuur een paar cent, samen goed voor eenderde van het stadsbudget.


Maar ondanks die goed gevulde stadskas is er ook veel verval in Spa. Winkelgevels bladderen af, gebouwen zijn toe aan restauratie en de Anciens Thermes staan al bijna een decennium leeg. De oude koperen baden, waarin je kon baden in spa Marie-Henriette, vergaren stof. De gouden tijden van Spa konden niet eeuwig blijven duren. 'Na de Tweede Wereldoorlog trokken de rijken der aarde naar Saint-Tropez', vertelt gids Jean-Marie Viteux. Spa schakelde nog even om naar 'sociaal kuren', vergoed door de zorgverzekeraar. 'Maar in 1987 werd de vergoeding stopgezet. Het toerisme in Spa zakte in elkaar. Er was hier niets meer.'


Sinds de eeuwwisseling krabbelt het groene stadje weer op. In 2000 opende het viersterrenhotel Radisson Palace, en in 2004 het nieuwe kuuroord, boven op een heuvel. Twee kabelbanen verbinden het stadscentrum, het hotel en de nieuwe thermen, die jaarlijks 170 duizend toeristen trekken.


Het moderne kuuroord richt zich meer op wellness, maar blijft tegelijk trouw aan zijn oorsprong: de traditionele behandelingen tegen reuma, hoge bloeddruk of brandwonden. De spa Marie-Henriette bruist weer in de koperen baden.


www.spa.be


www.spa-info.be


www.thermesdespa.com


Evian

Wie in Evian is geboren, heeft alvast één voordeel: hij kan zijn leven lang gratis Evian drinken; hij kan er desgewenst zijn tanden mee poetsen of de afwas mee doen. Uit een koperen kraantje aan de Avenue des Sources stroomt nog steeds onophoudelijk het bronwater, zomer en winter op een temperatuur van 11,6 graden. Dat is de bron waar het allemaal begon.


In 1790, toen de markies De Lessert aan de oevers van het Meer van Genève verlichting zocht voor zijn kwalen, was er nog geen semi-barok balkon om de bron gebouwd. Dat kwam allemaal later, toen de markies navolging kreeg, Evian zijn naam als bronnenbadplaats had gevestigd, een bedrijf was opgericht om het bronwater te exploiteren en weelderige villa's en hotels verrezen om de stroom rijke bezoekers uit de hele wereld te ontvangen.


Die stadspaleizen in art-nouveaustijl staan er nog steeds. Ga maar kijken naar het Casino, het stadstheater, het stadhuis, Palais Lumière of de Buvette Cachat, het waterpaleis waar een eeuw geleden de beau monde samenkwam om zich gezond te drinken.


Ook de bezoekers zijn blijven komen, al zijn het nu vaak dagjesmensen. Ze stromen toe om dit meest Zwitserse stukje van Frankrijk te zien. Zelfs de funiculaire doet het weer; het kabelbaantje dat ooit de gasten naar de tegen de hellingen gelegen luxe-hotels vervoerde, is tien jaar geleden in oude glorie hersteld. Het brengt je gratis en in een paar minuten van het Meer van Genève naar het bergstation Plateau des Mateirons.


Even buiten de stad, in Amphion-les-Bains, staat de fabriek van Evian. Vijf miljoen liter water gaat hier per dag in flessen. Heel goed water, verzekert gids Aude Peyron, die de bezoekers rondleidt: water met een stabiele kwaliteit en dito smaak. Zelf zou ze nooit wat anders willen drinken. Maar het blijft water. En daarom doet Evian er alles aan om zijn imago bijdetijds te houden: ecologisch verantwoord produceren, flessen laten ontwerpen door Paul Smith of Jean-Paul Gaultier, reclamecampagnes maken waarin de link met de jeugd wordt benadrukt.


Bij de Buvette Cachat, vitrine van de firma aan de rue Nationale, is een gratis rondleiding door de fabriek te regelen, voor wie met eigen ogen wil zien hoe grote grijparmen twee dozijn flessen tegelijk in kartonnen dozen laten glijden. Water dat wordt aangevoerd uit een door Evian beschermd gebied, waar ecologisch verantwoorde boeren hun koeien laten grazen die melk voor de lokale Abondance-kaas leveren.


De sneeuw die in de winter op hun weiden valt, zal vijftien jaar later eindigen in een fles Evian. Of stroomt dan uit de bron Cachat, waar een oudere heer een houder met zes lege flessen Evian uit zijn Peugeot haalt om ze te vullen. Elke dag weer.


eviantourism.com


ville-evian.fr


En voor de fabriek: evian.com


Buxton

'Taking the waters', zo noemen we dat hier. Muriel Dean staat twee lege petflessen te vullen bij de St. Ann's waterbron in Buxton, een kuuroord in het Engelse Peak District. 'Eens per week haal ik water, wanneer ik van de Marks & Spencer op weg naar huis ben. Als ik thuiskom gaat het water meteen de ijskast in, want het is warm water. Voel maar.'


Dean, een pittige vijftiger, is niet de enige die met lege flessen op het warme bronwater afkomt. Om de paar minuten loopt een inwoner van Engelands hoogstgelegen provinciestadje in de richting van de bron, die zich bevindt aan de Crescent. De een vult de flessen bij, de ander bespaart zich de moeite en houdt simpelweg zijn of haar mond onder de kraan, al dan niet gevolgd door een gorgelend geluid. Toeristen poseren bij de bron, zeker wanneer deze als een heilige plek versierd is, meestal begin juli.


Het pure en, volgens sommige goedgelovigen, heilzame water lokte reeds de Romeinen naar wat toen Aqua Arnemetiae werd genoemd, ofwel het Spa van de Godin van de Grotten. In het plaatselijke museum zijn volop Romeinse overblijfselen te zien, van munten tot dolfijnenbroches. Iets verderop in het natuurpark in het hart van Engeland zijn de resten van een Romeins fort te zien. Echter, het hedendaagse Buxton is grotendeels het werk van de Hertogen van Devonshire, de machtige Cavendish-familie die al eeuwen zetelt in het nabijgelegen landgoed Chatsworth. Hun betrokkenheid begint met de vijfde hertog, die in 1780 het plan had opgevat om van Buxton (herleid van Buck Stone) een kuuroord te maken, een Bath van het Noorden. De naam van deze familie is overal, van de oude Devonshire Dome tot de nieuwe Cavendish Arcade.


Deze twee bouwwerken geven de cultuurverandering weer. De dom is een typisch voorbeeld van noblesse oblige. Het was een ziekenhuis dat deels bestemd was, zo bepaalde William Spencer Cavendish destijds, voor de 'sick poor'. Tegenwoordig is het deel van de University of Devonshire, waar de huidige hertog de rector is. De Cavendish Arcade is een winkelcentrum, maar dan eentje van het betere soort, gericht op de oudere toeristen die naar Buxton gaan om een opera bij te wonen, door de parkten te wandelen of de lijmsteengrotten te bezoeken in het naburige Poole's Cavern.


Vandaag de dag is de rol van de aristocratische weldoeners echter overgenomen door het watermerk Buxton. Deze dochter van Nestlé financiert van alles, van het zomerfestival tot de cricketclub. De tegenprestatie van de inwoners is beroerd: het stadje is met zijn dag en nacht stromende waterbron, een beroerde afzetmarkt voor waterflessen.


buxtonwater.co.uk


visitbuxton.co.uk


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.