Plat Haags

Waarom zijn politici in Nederlands drama van bordkarton? De mooie verhalen zijn er wel, maar blijven verborgen. Het zou goed zijn als politici deze vaker zelf zouden vertellen, om de democratische cultuur te verrijken, betoogt Femke Halsema.

In de slotscène van de Amerikaanse film The Contender houdt president Jackson Evans een speech. Onder verwijzing naar Napoleon zegt hij: 'Om de macht te krijgen moet je absolute kleinzieligheid aan de dag leggen, maar om macht uit te oefenen moet je blijk geven van ware grootsheid. Zulke kleinzieligheid en zulke grootsheid zie je maar zelden in één mens.'


Daaraan vooraf gaat een politiek drama waarin een vrouwelijke kandidaat voor het vicepresidentschap door haar tegenstanders door het slijk wordt gehaald. Verdenkingen van corruptie, verhalen van een seksorgie; weinig blijft haar bespaard. The Contender volgt daarmee het vaste patroon van een politiek drama: een relatieve buitenstaander bouwt met goede moed en zuivere idealen een carrière op. Maar al snel komt hij (in dit geval zij) in aanraking met de corrumperende werking van de macht. Wat te doen? Meebewegen, geleidelijk 'vuil en vunzig' worden, of tegenstand bieden en heroïsch maar ook machteloos ten onder gaan.


Hoe voorspelbaar dit ook klinkt, toch onderscheidt The Contender zich van veel vergelijkbare films. Weinig is wat het lijkt, de vrouwelijke politicus is niet enkel nobel, haar akelige tegenstanders hebben niet helemaal ongelijk en de president die haar moet beschermen, twijfelt lang tussen kleinzieligheid en grootsheid.


Voor schrijvers, scenaristen en regisseurs zijn machtsvorming en politiek geliefde onderwerpen. Vooral de strijd en het lijden van het kwetsbare individu dat vermalen dreigt te worden in de tandwielen van de politieke machine, inspireert. Maar ook ijdelheid, gevoeligheid voor omkoping en vriendjespolitiek; in een politieke omgeving floreert ons menselijk tekort en dat is dankbare materie voor schrijvers.


Vooral in de Verenigde Staten heeft politiek drama de afgelopen eeuw een grote vlucht genomen. Beginnend bij de beroemde film Mr Smith goes to Washington van Frank Capra uit 1939, wordt in politieke films en boeken 'het menselijke en politieke tekort' eindeloos onderzocht en verbeeld. Horend bij een land met een jonge geschiedenis worden politieke gebeurtenissen nauwkeurig en met lust tot verbeelding gedocumenteerd: denk aan All the presidents men, The Candidate, Wag the dog en de vele afleveringen uit de superieure serie West Wing die een vingerwijzing zijn naar echte gebeurtenissen.Veel Amerikaans politiek drama is doortrokken van democratisch patriottisme, een grote trots op de eigen democratische traditie, ook als deze, zoals tijdens de Watergate-affaire, hapert.


Ook in Nederland zijn de afgelopen jaren een aantal politieke drama's verschenen. Deels gaat het om gedramatiseerde, historische reconstructies zoals in Retour Den Haag en Klem in de draaideur (gebaseerd op gelijknamige boeken), en Den Uyl en de Lockheed-affaire. Deels gaat het om gefantaseerde vertellingen, zoals in de boeken Wladiwostok! van P.F. Thomese en Het diner van Herman Koch, in de series Mevrouw de Minister en Medea van Theo van Gogh, en recent in de film Vox Populi van Eddy Terstall.


In deze bonte stoet van romans en verfilmingen is nauwelijks orde aan te brengen. Soms gaat het om zuiver politiek drama, waarbij politieke strijd het overheersende thema is (zoals in Mevrouw de Minister en in Vox Populi), soms om een persoonlijk (liefdes)drama (zoals in Medea en Het diner) waarbij de politieke entourage vooral dient als de leverancier van intriges.


Zoals in Amerikaans drama de democratische omgangsvormen nog wel eens majestueuzer lijken dan ze in werkelijkheid zijn, zo lijdt Nederlands drama aan het spiegelbeeldige euvel: politiek is zo plat als een dubbeltje. Kleinzieligheid is op grote schaal voorhanden, grootsheid is geheel afwezig. Een voorbeeld. In Wladiwostok!zegt de hoofdpersoon en politieke sjacheraar Fons Nieuwenhuijs: 'Pas als het je allemaal niets meer kan schelen kun je als politicus iets bereiken.'


In Nederlands drama is de politicus een man in een zwart pak die achterover hangt op een bank op het Binnenhof en gemene zaak maakt met de Mephisto (spindoctor) van dienst. In Medea wemelt het van deze akelige fluisterende mannen, Mevrouw de Minister wordt door vergelijkbare mannen genadeloos onderuitgehaald, net als naief 'meisje Sorgdrager' in Klem in de draaideur. In Vox Populi is de mannelijke politicus weliswaar niet zo gemeen, maar compenseert hij dat aardig met opportunisme.


Overigens zijn de mannelijke politici interessanter dan de vrouwen: met uitzondering van de twee verdrietige vrouwen in Mevrouw de Minister en Klem in de draaideur, zijn de vrouwen weliswaar oogverblindend mooi en niet ouder dan 23, maar liggen zij vrijwel alle tijd op hun rug. In Vox Populi en Medea bestaat de politieke inbreng van vrouwen bijna geheel uit seks.


Opvallend is ook dat de taal die politici in Nederlands drama spreken voornamelijk uit clichés bestaat: 'wie breekt betaalt', 'je bent eraan begonnen, nu moet je het ook afmaken', 'je weet dat je niemand kan vertrouwen'. Terwijl zij praten, zitten politici meestal in kamers die geleend lijken uit de winkel van Jan des Bouvrie of een imitatie zijn van de rookkamer van een studentencorps.


Nederlands politiek drama lijdt over het algemeen niet aan inhoudelijkheid. Grote maatschappelijke problemen, lastige inhoudelijke dilemma's worden weggedrukt door vette, persoonlijke vetes en intriges. Zelfs in de serieuze verfilming van het conflict midden jaren negentig tussen de minister van Justitie, Sorgdrager, en de top van het Openbaar Ministerie onder leiding van Doctors van Leeuwen (Klem in de draaideur), overheerst een 'the beauty and the beast'-achtige amourette tussen beide hoofdpersonen. In Medea en Het diner is tot op het laatst onduidelijk wat politici eigenlijk voor de kost doen en waarmee zij, behalve konkelfoezen, hun dagen vullen.


Deze beschrijving van Nederlands politiek drama is gechargeerd en doet onrecht aan een uitgebalanceerde, inhoudelijke en dramatisch geslaagde televisieserie als Den Uyl en de Lockheed-affaire. Net zoals er voor een kleiner publiek geproduceerde toneelvoorstellingen zijn zoals De eeuw van mijn dochter (geschreven door de dichter Ilja Pfeiffer) waarin de politiek geraffineerd wordt verbeeld. Maar juweeltjes als deze laten onverlet dat uit de achtereenvolgende consumptie van politieke romans, series en films een armoedig en eendimensionaal beeld oprijst van de Nederlandse politieke cultuur.


Nu zou je schrijvers en scenaristen het verwijt van liefdeloos cynisme kunnen maken omdat het bordkartonnen drama dat zij scheppen weinig inzicht biedt in een veel ingewikkelder politieke werkelijkheid. Je zou een filmmaker als Eddy Terstall het verwijt van naïviteit kunnen maken als zijn fictieve politieke leider met overmacht de verkiezingen wint nadat hij één keer met 'de gewone man' heeft gesproken en een aantal populistische oneliners van hem kopieert.


Maar zoals Amerikaans en Engels politiek drama de uitdrukking is van de politieke cultuur en tradities, kaatst elk verwijt van platheid terug naar de politieke elite die er de inspiratiebron van is. Heel simpel gesteld, als politiek drama armetierig is, dan komt dat doordat politici weinig aanleiding geven tot indrukwekkende verbeelding. Misschien omdat politici een eendimensionaal beeld schetsen van hun vak en hun leven. Of omdat ze geen uitleg geven over de keuzes die zij maken of duidelijk maken welke emoties en motieven hun handelen begeleiden. Vooral dit laatste kenmerkt de Nederlandse politieke cultuur en fnuikt de verbeelding ervan.


Nederland kent van oudsher geen personendemocratie. Politici zijn meestal trouwe dienaren van partijen, programma's, fracties en coalities. Individuele moed, de moed om alleen te staan en tegen de eigen groep in te gaan, is geen hooggewaardeerde eigenschap. Discipline is dat wel. In de Nederlandse politiek loopt het ook zelden goed af met de dwarse enkeling, zoveel laat de politieke werdegang van Ab Klink wel zien. Daarbij bestaat het coalitiebestel van overleg bij de gratie van een zekere geslotenheid. Hoogoplopend, inhoudelijk conflict is goed voor het democratische debat en heerlijk voor schrijvers, maar slecht voor het bestuurlijke compromis.


Die geslotenheid kan doorbroken worden door oud-politici die terugkijken op hun politieke jaren en inzicht geven in de politieke beslissingen die ze hebben genomen en de conflicten die ze hebben uitgevochten. Nu is zo'n vertrek in sommige gevallen relatief omdat politici weliswaar Den Haag verlaten, maar via bestuurlijke posities verbonden blijven met datzelfde gesloten politieke establishment.


Bovendien is de animo gering. De Nederlandse politiek kent geen verhalende of historiserende traditie. In de Verenigde Staten heeft elke zichzelf respecterende politicus, als hij niet zelf schrijft, een biograaf in dienst die zijn politieke levensloop vastlegt. Ministers en presidenten schrijven biografieën om hun versie van de geschiedenis te geven en dikwijls doen zij dat met ontwapenende eerlijkheid en kwetsbaarheid. In Nederland zijn schrijvende politici op de vingers van een hand te tellen en als zij schrijven dan stoppen zij er meestal mee als zij de politiek verlaten.


Is het erg dat de Nederlandse politiek geen verhalende traditie kent? Is het erg dat de dramatische verbeelding van de Nederlandse politiek, ook als een gevolg daarvan, armoedig is en meestal het niveau van de publieke vooroordelen niet ontstijgt?


Op een schaal van 1 tot 10, waarop ook de honger in Afrika staat, is het niet erg.


Maar toch.


In de Nederlandse politiek zitten veel prachtige verhalen verborgen: over grote politieke conflicten over de oorlog in Irak, Afghanistan, over nooit tot stand gekomen coalities, over coalities die er wel kwamen, maar aan onmin ten onder gingen; over politieke koerswijzigingen en de onvrede die deze veroorzaakten; over grote ontwrichtende machtsverschuivingen en over het al te menselijke leed van publieke vernedering, van in de steek gelaten worden. Het zijn fraaie en akelige verhalen. Het zou goed zijn als politici deze vaker zelf zouden vertellen, om de democratische cultuur te verrijken en kunstenaars te inspireren om de politiek te verbeelden.


In de laatste aflevering van Zomergasten zei de Belgische oud-premier Verhofstadt: 'Fictie heeft mij meer waarheid laten zien dan non-fictie. Het gaf mij een reëler beeld van de werkelijkheid.'


In politiek drama kan, beter dan in welke feitelijke beschouwing ook, de werkelijkheid van politiek zichtbaar worden gemaakt: de machtsverleiding waaraan politici bloot staan, hun principiële keuzes op sommige momenten, de afwezigheid van moed op andere momenten. Politiek is in de kern de voortdurende worsteling tussen kleinzieligheid en grootsheid: dat verdient drama.


P.S. Mocht u zich na lezing afvragen 'en?'. Ja, ik realiseer me dat dit betoog verwachtingen wekt.


Binnenhof van binnenuit

Femke Halsema was van 2002 tot 2010 politiek leider van GroenLinks. Vorige week opende zij het academisch jaar van Faculteit der Letteren aan de Rijksuniversiteit Groningen met de lezing Enge mensen: politici in populaire verbeelding, hieronder in bewerkte vorm.


Nederlands politiek drama

Retour Den Haag 1999

Driedelige dramaserie geïnspireerd op het gelijknamige dagboek van politicus Ed van Thijn (gespeeld door Huub Stapel). Van Thijn moest als minister aftreden vanwege de IRT-affaire, waarbij onder politietoezicht grote hoeveelheden drugs werden verhandeld om een criminele bende te infiltreren.


Wladiwostok! 2007

Roman van P.F. Thomése over Fons Nieuwenhuijs, politiek adviseur en communicatiestrateeg, die zijn vriend Hans Portielje probeert 'neer te zetten' in de Haagse politiek.


Het diner 2009

Roman over een politicus wiens zoon de dood van een zwerver op zijn geweten heeft. Het boek beschrijft de dilemma's rond het opbiechten van een uit jeugdige onnozelheid gepleegde moord.


Klem in de draaideur 2003

Deze televisiefilm maakt een reconstructie van het conflict tussen oud-minister van Justitie Sorgdrager en procureur-generaal Arthur Docters van Leeuwen ten tijde van het eerste paarse kabinet.


Den Uyl en de affaire Lockheed 2010

Minidrama over de politieke en persoonlijke worsteling van minister-president Joop den Uyl, ten tijde van de Lockheed-affaire in 1976.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden