Plastic zeppelin

Popmuziek en een lange nagalm gaan niet samen. Een Deense ex-drummer bedacht een systeem met luchtcontainers die de lage tonen absorberen. 'Ik keek ernaar en dacht: da's een ballon.'

Over de akoestiek van de Arena wordt al sinds de opening in 1996 geklaagd. In 2005 begonnen Rolling Stones-fans onder leiding van de Eindhovenaar 'Robbie Stone' een petitie om concertorganisator Mojo ertoe te bewegen de geplande shows in Amsterdam te verplaatsen naar Rotterdam. Reden: 'Het klinkt in de Arena alsof je een augurkenblik op je hoofd hebt.' Er zijn inmiddels heel wat aanpassingen doorgevoerd, het concert van Muse vorig jaar klonk volgens veel recensenten prima. Een woordvoerder van de Arena laat weten de aankoop van Aqflex nog niet te overwegen, 'maar we zijn zeker geïnteresseerd in mogelijkheden de akoestiek verder te verbeteren'.


Oud geluid


De studie naar de akoestische kwaliteiten van architectuur gaat op zijn minst terug tot 25 voor Christus, als de Romeinse architect Vitruvius een reeks boeken schrijft over architectuur waarin ook het optimale geluid in theaters aan de orde komt. Voornaamste vondst: door bronzen vazen strategisch in de zaal te plaatsen, werden de stemmen van de artiesten helderder en het gemurmel van het publiek gedempt.


De Deense rockdrummer Niels Adelman-Larsen werd gek van de beroerde akoestiek in de zalen waar hij moest spelen. Hij werkte tien jaar aan een ogenschijnlijk eenvoudig idee dat de akoestiek van stadions en grote hallen spectaculair verbetert: langwerpige ballonnen. Twee Nederlanders denken (en verhuren) mee.


Ga er maar aan staan: een goed geluid mixen in een betonnen galmbak waar ruim 50 duizend meisjes bij iedere beweging van de vijf jongens op het podium hun longen uit hun lijf gillen. Nick Mooney, geluidsman van boyband One Direction, kreeg het eind juni voor elkaar in de Amsterdam Arena. Hij werd daarbij geholpen door een rij enorme zwarte sigaren achter het podium en in het dak van het stadion. 'Het zou nog beter zijn geweest als het hele dak was volgehangen met die dingen', zegt Mooney vlak voor het tweede concert van One Direction, 'nu was het maar de helft. Ik durf gerust te stellen dat het nu al een enorme verbetering was.'


Tim Oosterop, productiemanager van de Arena, stond tijdens het eerste concert helemaal achterin op de eerste ring. 'Ik heb heel wat concerten meegemaakt hier, dit was de eerste keer dat ik de floor tom uit het drumstel kon horen.' Maar, nuanceert Oosterop gelijk, lag dat aan de kwaliteiten van Mooney, aan het feit dat er minder basspeakers werden gebruikt of aan die 15 meter lange ballonnen in het dak?


Akoesticus Peter van der Geer weet het wel: het waren die slanke zwarte zeppelins. Hij komt met zijn bedrijf Event Acoustics al jaren in de Arena, deed er vele metingen en hing er allerhande materiaal op dat de akoestiek moest verbeteren. Waaronder het door hem zelf bedachte Txlent; panelen met folie en Texelse schapenwol.


Van der Geer: 'Het probleem van zalen als de Arena is de lange nagalmtijd, van soms wel 6 seconden. Ter vergelijking, in de Heineken Music Hall hier tegenover is de nagalmtijd 1 seconde. Het beste geluid komt recht uit de speakers. Midden en hoge tonen kun je door goed te richten zo optimaal mogelijk laten klinken voor het publiek. Het probleem zit 'm in de lage tonen, frequenties tot 200 Hertz. Je kunt een hoop ondervangen met akoestische doeken en andere materialen, maar die zijn vaak zwaar. En het dak van een zaal kan maar een beperkt gewicht hebben.'


Geluid bestaat uit golven. Het menselijk oor kan geluidstrillingen met een frequentie tussen de 20 en 20 duizend Hertz waarnemen. Hoe sneller het aantal trillingen (de frequentie van de geluidsgolven) hoe hoger het geluid. Hertz is de meeteenheid waarin die frequentie van de golven wordt genoteerd. Mensen zijn het gevoeligst voor geluiden tussen de 500 en 8.000 Hertz.


Peter van der Geer is een fanaticus. Hij is een ex-natuurkundedocent die zich via stucadoor heeft opgewerkt tot de akoestisch expert van Nederland. De Amsterdamse Melkweg en de Tolhuistuin, het Utrechtse Tivoli De Helling zijn zalen die hij akoestisch heeft ingericht. Hij was het die een jaar geleden Niels Adelman-Larsen op het spoor kwam, de uitvinder van AqFlex, zoals hij het systeem met de sigaarbalonnen heeft genoemd.


De Deen is een ex-rockdrummer die vijftien jaar geleden de drumstokjes aan de wilgen hing omdat hij er gek van werd dat het geluid vaak zo beroerd was in de zalen waar hij moest spelen. Toen hij zich in akoestiek ging verdiepen, viel hem op dat versterkte muziek nauwelijks aandacht kreeg in de vakliteratuur.


Adelman-Larsen: 'Alsof ze hun neus ophaalden voor pop. Vandaar dat de nagalmtijd in concertzalen altijd lang is, want dat is fijn voor strijkkwartetten en pianorecitals. Maar het is rampzalig voor rock. Onbegrijpelijk, ik zie Michael Jackson en Jimi Hendrix als de Bach en Beethoven van onze moderne tijd.'


Adelman-Larsen schreef zich in bij de technische universiteit van Kopenhagen en begon een studie akoestiek. Voor zijn eindscriptie onderzocht hij twintig Deense concertzalen en ondervroeg hij een legertje muzikanten. Conclusie: hoe korter de nagalmtijd van vooral de lage frequenties, hoe beter.


Voor een boek plakte hij er nog een rondje Europa aan vast, waar hij metingen deed in bekende concert- en popzalen. Het boek Rock And Pop Venues: Acoustic And Architectural Design geldt inmiddels als een standaardwerk.


De Deen ging op zoek naar een eenvoudig, mobiel systeem waardoor je zalen zowel voor klassieke concerten als rock kon gebruiken: 'Met een membraan dat op zo'n manier vibreert dat het de lage tonen dempt als het geluid te hard is. Maar het moest oprolbaar zijn, zodra je het niet nodig had. Ik kwam er niet uit, tot een studiegenoot vroeg: waarom gebruik je geen luchtcontainers? De houten panelen die ik aanvankelijk had, verving ik door twee stukken plastic. Ik keek ernaar en dacht: da's een ballon. Dat was mijn eurekamoment.'


Daar kwam nog de factor toeval bij: plastic is brandwerend te maken, zodat je het probleemloos in stadions en hallen kunt gebruiken. Het kostte wel tien jaar en ruim een miljoen euro om tot het uiteindelijke resultaat te komen. Het Deense ministerie van Economische zaken (EZ) en private investeerders sprongen bij.


De bemoeienis van EZ maakte het makkelijker om binnen te komen bij de organisatie van het Eurovisiesongfestival, afgelopen mei in Kopenhagen. Dat werd gehouden in een voormalige scheepsbouwhal, met een nagalmtijd van 13 seconden. 'Dankzij Aqflex is dat teruggebracht tot 4 seconden', claimt Adelman-Larsen.


Even ervoor kwam hij op een beurs in contact met Van der Geer en diens zakenpartner Erik Lohman. De laatste verhuurt met zijn bedrijf All Areas materiaal om kleedkamers, zalen en evenemententerreinen aan te kleden. Lohman: 'Toen we hoorden dat Niels zijn ballonnen op het Eurovisiesongfestival mocht hangen, zei ik: wat doe je daarna met al dat materiaal? Nou, niks, zei hij. Ik heb gelijk alles gekocht.'


All Areas is een bedrijf dat uit de boezem komt van Mojo Concerts, de grootste concertorganisatie van Nederland. Lohman en Van der Geer maakten Mojo warm voor de ballonnen, zij overtuigden de One Direction-management en de Arena-directie dat een test in de Arena voor iedereen goed kon uitpakken.


Otger Vermeulen, baas van de productieafdeling van Mojo zegt: 'Met dit systeem zijn we in staat geluidsniveaus beter te beheersen en de geluidsbeleving optimaal te houden.'


Lohman en Van der Geer zijn nu All Acoustics begonnen, een bedrijf dat Adelman-Larsens uitvinding wereldwijd aan de man gaat brengen. De Nederlanders zijn ook naar het Eurovisiesongfestival geweest. Daar suggereerde Van der Geer dat het systeem nog beter zou werken als de ballonnen van het plafond verticaal zouden hangen in plaats van horizontaal. Het geluid dat van de achterkant van een luidspreker komt, is bijna net zo hard als wat er aan de voorkant uitkomt. Daarbij komt nog de reflectie van podiumdelen en, in het geval van de Arena, de niet gebruikte stoeltjes achter het podium. Van der Geer: 'Door de ballonnen van boven naar beneden te hangen, is dat probleem gelijk opgelost.'


Het Deense systeem is wereldwijd gepatenteerd. Samenwerken met Adelman-Larsen was aanvankelijk niet eenvoudig, hij was panisch dat Lohman en Van der Geer zijn vinding zouden stelen.


Welk type plastic de Deen gebruikt, wil hij niet verklappen, hoe het systeem werkt wel: 'Als geluidsgolven de ballon raken, gaat het plastic trillen. Als je je hand erop zou leggen, kun je het voelen. De ballonnen eten het geluid op, zou je kunnen zeggen.'


Er hangen inmiddels ballonnen in het pas geopende TivoliVredenburg in Utrecht en in de opera van Dubai zal een variabel systeem komen te hangen; ballonnen die kunnen worden opgeblazen op momenten dat het nodig is.


Het probleem van de terugketsende lage frequenties mag dan zo goed als opgelost zijn, in de Arena diende zich al weer een nieuw probleem aan: de hoge tonen. Metingen van Van der Geer leerden dat 50 duizend gillende meiden tot 104 decibel kunnen produceren, vergelijkbaar met een helikopter op steenworp afstand, wat tot wanhopige blikken leidde van ouders die aan de randen van de Arena hun uitgelaten kroost in de gaten hielden. Oordopjes waren razendsnel uitverkocht. Toch zijn oorbeschermers vooralsnog de beste remedie.


Niels Adelman-Larsen: 'Dat, of het afschaffen van boybands.'


TECHNISCHE DETAILS AQFLEX


Lengte 25, 35 of 49 meter


Gewicht1,24 kg per meter


Doorsnede 1,40 meter


Dikte plastic 0,33 millimeter


Opblaastijd15 minuten (via ingebouwde ventilator)


Beste absorptie geluid tussen de 44-160 Hertz

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden