reportage plastic soep

Plastic soep in de Leidse grachten, in kaart gebracht met een app

Plastic afval wordt gelokaliseerd, weggehaald en in de app gezet. Beeld Raymond Rutting

Leiden ligt zo dicht bij de Noordzee dat afval in de grachten meestal binnen een etmaal in zee terechtkomt. Een app moet burgers aansporen mee te helpen de troep op te vissen. ‘Het moet ook bijdragen aan bewustwording.’

Daniël Siepman is nog niet eens in zijn kano geklommen of hij ziet troep in het water al liggen: fietslabel, Oreo-verpakking, aansteker, koffiebeker en rietje. ‘Kijk, daar heb je het al.’ Het water van het Rapenburg, een monumentale gracht in het centrum van Leiden, oogt schoon. Maar langs de waterkant en in de hoeken bij de brug ligt troep.

Leiden heeft 28 kilometer aan grachten, waar het vuil zich ophoopt, het hele jaar door. ‘s Zomers houden waterplanten de rommel vast. In de winter, wanneer de begroeiing in de gracht afsterft, blijft er minder vuil achter, maar dat is niet per se positief. ‘Nu drijft het zo de stad uit. Naar zee, of naar de Kagerplassen vlakbij. Soms vinden we daar in het riet menukaarten van Leidse cafés. Plastic bekers komen bij Katwijk op het strand terecht.’

Leidse soep

De grachten vormen zo een bron van de plasticsoep. Al enkele jaren zijn in Leiden vrijwilligers zoals Siepman actief die, gewapend met een grijper, in hun kano’s door de grachten peddelen en het vuil opruimen. ‘Als we er ’s zomers met een paar kano’s op uit trekken, hebben we binnen twee uur zo vijftien vuilniszakken vol.’ Initiatieven zoals bekers met statiegeld (1 euro) bij grote stadsfeesten helpen de schade verder te beperken. Nu gaan ze een stap verder. Met behulp van een app wordt het plastic in kaart gebracht, zodat ze beter begrijpen waar het terechtkomt en belangrijker: wat ze eraan kunnen doen. Voorkomen is immers beter dan genezen.

Plastic Spotter, heet het project van Citizen Science Lab, een initiatief van de Universiteit Leiden en de gemeente om burgers bij wetenschap te betrekken. Inwoners kunnen bij dat lab vraagstukken aandragen die ze graag onderzocht zouden zien. Opvallend veel vragen gaan over de vuile grachten, vertelt projectleider Liselotte Rambonnet. Onderzoekers bogen zich over deze vragen en kwamen met het idee om het plasticprobleem te lijf te gaan met: data. 

Crowdwater

Het werkt via de gratis app CrowdWater, die is ontwikkeld door de Universiteit van Zürich en oorspronkelijk bedoeld was om samen met het publiek het waterpeil in rivieren te meten. De Universiteit Wageningen heeft de app uitgebreid met extra functies om plasticvervuiling in rivieren en op oevers in kaart te brengen. Leiden is de eerste plek ter wereld waar de app gebruikt gaat worden om de eigen bijdrage aan de plasticsoep in kaart te brengen.

Plastic dat uit Leidse grachten is gevist. Beeld Raymond Rutting

Rambonnet, vergezeld door bioloog Auke-Florian Hiemstra, doet het voor. Met een mobieltje in de hand wordt het drijvende afval geïnspecteerd, terwijl Siepman in zijn kano alles netjes opruimt. De vangst: blikjes, een bierflesje, aluminiumfolie, een ijsbakje, snoepverpakking en een paar peuken (‘daar zit ook plastic in’). In de app wordt de plek genoteerd, een foto gemaakt van de troep en een korte inventaris opgemaakt. Verdere notities: of het water stroomt en, niet onbelangrijk, of het afval is opgeruimd of niet.

Wat moeten deze data bewerkstelligen? Hoe meer data worden verzameld, hoe beter je kunt zien waar de hotspots en de problemen zitten. Hiemstra: ‘Voorheen gingen we op enigszins willekeurige plekken de grachten op. Wanneer we meer weten, kunnen we gericht het water op en onze strategie aanpassen.’

Leidse kwallen

Het opruimen is belangrijk, maar verhult ook de omvang van het probleem, aldus Hiemstra. De verzamelde data moeten laten zien hoeveel plastic er nu echt in de Leidse grachten drijft.

Siepman benadrukt dat het niet alleen een Leids probleem is. ‘Je ziet het ook in andere steden met veel water. En een deel van de rommel komt ook uit het achterland.’ Maar door de ligging dicht bij de kust is het Leidse afval, afhankelijk van het weer, razendsnel in de Noordzee: vaak binnen 24 uur.

Vervuilen gebeurt doorgaans niet opzettelijk. ‘Er zijn natuurlijk mensen die uit baldadigheid dingen in het water gooien, maar dat is een vrij kleine groep’, zegt Siepman. De grootste veroorzaker: achteloosheid. Op de markt bijvoorbeeld. Als het hard waait, belandt er van alles in het water, zoals de dunne witte plastic zakjes die gratis worden meegegeven. ‘Leidse kwallen’ noemt Hiemstra ze.

Armada van kunststof 

In Leiden wordt al langer een strijd tegen het plastic gevoerd. Een grote vervuiler was bijvoorbeeld een van de grote feesten die de stad rijk is: 3 oktober. Jaarlijks vieren Leidenaren dan het einde van het beleg door de Spanjaarden tijdens de Tachtigjarige Oorlog: Leidens Ontzet. Er wordt twee dagen gefuifd en veel gedronken. Uit plastic bekers.

‘Vorig jaar visten we na zo’n groot evenement wel 10.000 bekers uit de gracht’, vertelt Hiemstra. ‘De laatste 1000 hebben we één voor één gefotografeerd en iedere dag op Instagram geplaatst, en de stad en wethouder erin getagd, net zo lang tot er iets aan werd gedaan.’ Dit jaar is de gemeente overgestapt op bekers met statiegeld. En dat werkt, zegt Hiemstra trots. ‘Het grootste feest van het jaar. En na afloop waren de grachten schoner dan na een gemiddelde marktdag.’

De komende tijd willen ze de inwoners van Leiden enthousiast krijgen voor de app; hoe meer mensen meedoen, hoe beter. En deze winter sparen ze met een crowdfundingsactie voor nieuwe kano’s, om volgend jaar met deze armada van kunststof de grachten af te schuimen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden