Pinochets erfenis blijft, ook na 40 jaar

Twee politieke rivales belichamen de Chileense geschiedenis. Hun vaders, hoge militairen, kozen na de coup van 1973 partij: Allende versus Pinochet.

RIO DE JANEIRO - Veertig jaar nadat generaal Augusto Pinochet de macht greep in Chili, beheerst zijn erfenis nog altijd de landelijke politiek. Herinneringen aan Pinochet verdelen de Chileense bevolking tot op het bot en de verkiezingscampagne tussen twee jeugdvriendinnen strooit zout in de nooit geheelde wonden.

Verdedigers van de dictatuur zeggen dat Pinochet economische voorspoed bracht en heeft voorkomen dat het land een communistische heilstaat werd. Toen de generaal in 2006 stierf, gingen zestigduizend Chilenen de straat op om hem de laatste eer te bewijzen. De rechts-conservatieve Evelyn Matthei, die op 17 november de presidentsverkiezingen hoopt te winnen, bekogelde de Engelse ambassade in 1998 met afval - uit protest tegen de arrestatie van Pinochet in Londen.

Haar sociaal-democratische tegenkandidaat, Michelle Bachelet, vertegenwoordigt het andere kamp. Tijdens een herdenkingsbijeenkomst deze week riep ze op tot grootschalig onderzoek naar de mensenrechtenschendingen die tijdens de militaire dictatuur zijn begaan. 'De Chilenen hebben recht op de waarheid', aldus Bachelet, die van 2006 tot 2010 president was.

De presidentskandidaten belichamen op bizarre wijze de Chileense geschiedenis. De vrouwen zijn beiden dochter van hooggeplaatste beroepsmilitairen. De vader van Matthei was juntalid en directeur van de militaire academie waar Bachelets vader is doodgemarteld.

Bevriend

De mannen worden eind jaren vijftig op dezelfde luchtmachtbasis gestationeerd en kunnen het direct goed met elkaar vinden. Hun dochters gaan naar dezelfde basisschool en raken bevriend. Als beide families naar hoofdstad Santiago verhuizen, houdt de vriendschap stand.

Het zijn roerige tijden. De invloed van marxistische guerrillagroeperingen die vanaf eind jaren vijftig het continent overspoelen, laat ook Chili niet onberoerd. Na drie mislukte pogingen wint de socialistische arts Salvador Allende in 1970 de verkiezingen.

Allende wil Chili op democratische wijze in een socialistische staat veranderen. Hij belooft de industrieën te nationaliseren, landhervormingen door te voeren en armoede te bestrijden. Zijn plannen zijn midden in de Koude Oorlog een doorn in het oog van de Verenigde Staten. Alberto Bachelet juicht de overwinning van Allende toe, zijn vriend Fernando Matthei moet er niets van hebben. Als Bachelet in 1971 een politieke positie accepteert in de regering van Allende, begint de vriendschap scheuren te vertonen. Matthei, op dat moment in Londen gestationeerd, laat zijn vriend weten niet blij te zijn met diens carrièreswitch.

Ook de wegen van hun dochters scheiden zich. Michelle Bachelet studeert medicijnen in Chili en is lid van de Socialistische Jongeren. Haar jeugdvriendin studeert muziek in Londen.

Allendes machtspositie is van het begin af aan fragiel. Een deel van zijn achterban gelooft niet dat de democratische weg tot een socialistische staat kan leiden en wil radicalere maatregelen. Bovendien komt de Chileense economie in zwaar weer terecht. Dat is koren op de molen van de politieke oppositie die met steun van de Verenigde Staten een coup beraamt.

Veel Chilenen zien de militaire staatsgreep op 11 september 1973 als noodzakelijk om de orde terug te brengen. Fernando Matthei betuigt vanuit Londen zijn steun aan Pinochet. Alberto Bachelet wordt snel na de coup gearresteerd. De socialist belandt in de martelkelders van de militaire school waar Matthei de scepter zwaait, en sterft in maart 1974. Zijn dochter wordt ook opgepakt en gemarteld maar weet uiteindelijk het land te ontvluchten.

Welvaart

Nadat de democratie in 1990 is hersteld, worden Evelyn en Michelle actief in de politiek. Matthei ontpopt zich als conservatief-rechts, Bachelet als gematigd socialist. Beiden refereren in de huidige verkiezingscampagne aan de erfenis van Pinochet.

Evelyn Matthei roemt de dictator omdat hij de basis heeft gelegd voor de huidige welvaart. De dictator gooide de grenzen open voor investeerders en privatiseerde industrieën, pensioenen, gezondheidszorg en onderwijs. Chili is nog steeds met stip het meest neoliberale land van Latijns-Amerika.

Bachelet zegt dat de economische groei pas op gang kwam na het herstel van de democratie, toen de oppositie het overnam. Zij wijt de extreem ongelijke verdeling van rijkdom in het land aan Pinochet's neoliberale wetten. Veel wetten zijn vanwege de in 1981 ingevoerde Grondwet lastig te veranderen. Zo vormt Pinochet veertig jaar na de staatsgreep nog altijd een blok aan het been van de Chileense democratie.

Vriendinnen zijn de presidentskandidaten niet meer, maar hun geschiedenis heeft hen ook niet tot vijanden gemaakt. Matthei, die te boek staat als keihard en grof gebekt, verraste vriend en vijand toen ze zei 'genegenheid te voelen voor generaal Bachelet en zijn dochter'. Bachelet refereert nog steeds aan Matthei als 'oom Fernando'. Mensenrechtenorganisaties proberen de oud-generaal veroordeeld te krijgen. Michelle Bachelet heeft zich nooit achter hun zaak geschaard.

CHILENEN DENKEN BIJ 11 SEPTEMBER AAN 1973

Lang voordat twee vliegtuigen zich in het World Trade Centre van New York boorden, stond 11 september in Chili al in het teken van angst en terreur. Op die dag, vandaag veertig jaar geleden, keken inwoners van de hoofdstad Santiago verbijsterd toe hoe legertanks de straten in reden en een gewelddadig einde maakten aan de democratisch gekozen regering van Salvador Allende.

Een luchtbombardement legde het presidentiële paleis in puin, waar Allende korte tijd daavoor zelfmoord had gepleegd. Chilenen zagen op tv hoe de militairen het levenloze lichaam van de president als oorlogsbuit naar buiten sleepten. Het was de eerste dag van zeventien jaar militaire dictatuur onder leiding van generaal Augusto Pinochet.

Pinochet zaaide van het begin af aan angst onder de bevolking, een effectieve manier om verzet in de kiem smoren. Meteen al in de eerste dagen gingen zwaarbewapende soldaten de wijken in en arresteerden op klaarlichte dag de 'vijanden van de staat'. De doden lagen open en bloot op straat en dreven in kanalen.

Later, toen de internationale kritiek was toegenomen, liet Pinochet zijn tegenstanders spoorloos verdwijnen. Het doel dat de junta was de linkse elementen in de bevolking uit te roeien. Er zijn 3.100 mensen vermoord of verdwenen. Zeker veertigduizend Chilenen zijn gevangen genomen, de meesten zijn langdurig gemarteld.

In 1990 is de democratie hersteld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden