Pimp je brein

Steeds meer aanwijzingen zijn er dat het mogelijk is de intelligentie een beetje te veranderen, zelfs nog later in het leven. Prettig om te weten - maar hoe moet het?

Het is, natuurlijk, een mijnenveld. Bezaaid met dubieuze cursussen, breinsupplementen, zelfhulpboeken en plaatjes van de glimlachende Nintendo-geleerde Dr. Kawashima. Meer intelligentie, een hoger IQ, een beter brein. Wie wil dat nou níét?


'De telefoon stond hier roodgloeiend', vertelt neurowetenschapper Cathy Price van University College London, nog altijd een beetje verbouwereerd. Vorige week publiceerde Price in Nature een studie die aangaf dat het IQ bij pubers veel veranderlijker is dan iedereen dacht. Onder een bescheiden groep van 33 tieners zag ze het IQ in vier jaar tijd fors schommelen. Dat is op zich te verwachten (zie kader).


Maar wat Price' studie wereldnieuws maakte is dat de schommelingen een op een samenvielen met wijzigingen in hersengebieden die correspondeerden met de gemeten vaardigheden. Meer verbale intelligentie kwam overeen met meer celdichtheid in het taalgebied; minder uitvoerende intelligentie viel samen met ontwikkelingsachterstand in het gebied dat de oog-handcoördinatie regisseert. 'Je kunt dit niet verklaren uit toeval', zegt Price. 'Wat we zagen is robuust, en zeer consistent tussen verschillende personen en leeftijden.'


Dát mensenhersenen flexibeler zijn dan gedacht, is op zich al een van de grote nieuwe inzichten van de afgelopen twintig jaar. Lang dachten wetenschappers dat het brein statisch is: eenmaal volgroeid, komen er geen nieuwe cellen meer bij. Maar rond de eeuwwisseling hielpen een Zweed en een Amerikaan, Peter Ericksson en Fred Gage, dat dogma om zeep. In een meeslepende reeks experimenten lieten Ericksson en Gage toen zien dat ook volwassenen er nog hersencellen bij kunnen krijgen.


Price was er snel bij. In 2000 toonde ze aan dat Londense taxichauffeurs een iets vergrote hippocampus hebben, een hersengebied dat samenhangt met onder meer geheugen en navigatie. Er was een soort TomTom gegroeid in hun brein. Later zag haar team onder meer verdikte hersengebieden bij jongleurs, bij musici en bij guerrillastrijders die op alfabetiseringsles waren geweest. Het beeld was steeds weer datzelfde: iemand leert iets aan, in zijn brein begint een hersengebiedje te verdichten, en ploep, er is weer een vaardigheid bij gekomen, een kaarsje ontstoken in de nis van onze geest.


De grote vraag is of dat ook meehelpt om iemands intellectuele licht, het IQ, feller te laten schijnen. 'Daarvoor weten we domweg nog veel te weinig af van de aard van dit soort koppelingen', zegt ontwikkelingspsycholoog Marcel Veenman van de Universiteit Leiden. De eveneens Leidse hoogleraar intelligentie en leerpotentieel Wilma Resing wijst erop dat intelligentie niet zomaar is te reduceren tot een paar lichtknopjes in het brein: 'Het IQ doet een beroep op zoveel cognitieve vaardigheden: intelligentie is een overkoepelend begrip van al die interessante deelstukjes.'


Gevraagd naar concrete IQ-tips, staat ook Price met lege handen. 'We hebben geen idee wat er in de tussentijd is gebeurd. Ik heb de tieners achteraf nog wel bevraagd, om te zien of me een patroon opviel. Maar dat kwam niet naar voren.'


Een goed IQ begint al met een worp van het toeval: erfelijke aanleg. De precieze schattingen verschillen, maar ruwweg is intelligentie voor zo'n 60 tot 65 procent overerfbaar. En, nog zoiets waaraan een mens weinig kan doen: de gezinsachtergrond maakt uit. Toen Franse artsen eens vijfduizend dossiers doornamen van geadopteerde kinderen, bleek dat laagbegaafde weeskinderen een flinke IQ-winst boekten als ze bij een rijk gezin kwamen te wonen. Bij een andere befaamde studie, in 1978 gepubliceerd in Science, gaven wetenschappers Colombiaanse peuters uit de onderlaag van de bevolking een jaar lang extra voeding, gezondheidszorg en voorschoolse leeractiviteiten. Dat leverde de kinderen een gemiddelde IQ-winst op van 13 punten ten opzichte van 'onbehandelde' peuters.


Maar waarin hem dat precies zit, is minder duidelijk, zegt ontwikkelingspsycholoog Veenman. 'Het helpt om op te groeien in een huis met veel boeken', weet hij. Daar zul je naast boeken echter ook andere dingen vinden: 'Betere voeding, betere gezondheidszorg, meer prikkelingen. Dat hoort allemaal bij die hogere sociaal-economische status.'


Lees verder op pagina 2.

GA TOCH NEUROGYMMEN

Allemaal onzin, van die computerspelletjes die het brein beter, sneller en slimmer moeten maken. Of niet?

Vijf jaar geleden rapporteerde een team van de Universiteit van Alabama wat er was geworden van tweeduizend ouderen die zes weken lang een intensieve hersentraining hadden ondergaan. Vijf jaar na de training waren de gunstige effecten nog detecteerbaar. In het vooraanstaande vakblad PNAS beschreef een andere groep ongeveer tegelijkertijd de uitkomsten van een groot onderzoek naar het commerciële hersengymprogramma 'Brain Fitness'. Ook hier hadden de behandelde ouderen snellere informatieverwerking en een beter geheugen opgedaan dan een controlegroep die een gewone dvd had bekeken.

Maar pas op. Doorgaans zijn dergelijke effecten zwak, tijdelijk, en zeldzaam bovendien: zo is van Nintendo's beroemde hersenspelletje Dr. Kawashima's Brain Training nooit enige werkzaamheid aangetoond. Jazeker, door te oefenen gaat ook een breinspelletje ons steeds gemakkelijker af. Maar dat wil nog niet zeggen dat we er ook slimmer door worden. 'Trainingen hebben een kortstondig effect', zegt Marcel Veenman. 'Het is eigenlijk knoeien met de koortsthermometer om een dagje thuis te kunnen blijven.'

Aan de andere kant: baat het niet, dan schaadt het niet, denken velen. 'Vragen of hersentraining werkt, is net zoiets als vragen of medicijnen helpen', zoals Torkel Klingberg, een hersentrainingsexpert uit Zweden, eens opmerkte. 'Het hangt ervan af over welk medicijn je het hebt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden