Pijnlijke momenten voor Sap. Hoe verder met GroenLinks?

Jolande Sap is een jaar partijleider van GroenLinks. Ze kreeg harde klappen. Hoe nu verder? 'De partij moet veel meer met de idealen de boer opgaan.'

Jolande Sap trekt een stekker uit de stekkerdoos tijdens een debat in de Tweede Kamer. Beeld anp

'Voor de inspiratie en de verandering kan ik beter het land in gaan dan in Den Haag blijven', zegt GroenLinks-fractieleider Jolande Sap. 'In het land gebeurt veel meer, daar is een wezenlijk besef van de echte thema's.' Limburg is in aanloop naar Kerstmis de zesde provincie die ze bezoekt. Eerder op de dag heeft ze een Groen Lintje uitgereikt, DSM bezocht en de dorpskern Graetheide. Nu is ze in de tot Selexyz Boekhandel omgebouwde kerk bij het Vrijthof in Maastricht, waar straks 'borrelen met Sap' op de agenda staat.

Haar speurtocht door Nederland is er een op zoek naar nieuwe politieke energie. Jolande Sap moet GroenLinks opnieuw uitvinden en er een eigen stempel opdrukken. Sap: 'Ik leer met die toer het land beter kennen. Het is belangrijk de band tussen Den Haag en de partij te versterken.'

Etterende zweer
Is dat nodig? Die vraag wordt vanuit de partij steeds vaker met ja beantwoord. Want het gaat niet zo goed met GroenLinks. Kunduz blijkt een etterende zweer. De partij had haar eigen subsidie-affaire rondom Mariko Peters. En ook de afwezigheid van GroenLinksers bij belangrijke debatten in de Kamer valt steeds meer op. Pijnlijkste voorbeeld: de halve fractie schitterde afgelopen zomer door afwezigheid terwijl de hele Tweede Kamer op zo goed als volle oorlogssterkte aanwezig was voor een debat met stemmingen over de eurocrisis. PVV-leider Geert Wilders drukte onmiddellijk zijn stempel erop: 'Strandpartij!'

Het is pas een jaar geleden dat Femke Halsema vriend en vijand verraste met haar vertrek uit de politiek. Net toen GroenLinks een koersvast imago vertoonde. Na jaren van kleine verkiezingsnederlagen groeide de populariteit. De partij bevrijdde zich van het behoudzuchtige linkse imago, schoof op naar links-liberaal, schurkte opzichtig tegen D66 aan en noemde zich on-omfloerst hip - zelfs sexy.

Niets eeuwige oppositie. Iedereen in de partij voelde het. De macht lonkte, GroenLinks werd serieus genomen en gold daarmee als potentiële regeringspartner. Groot was de teleurstelling toen het Halsema vorig jaar niet lukte een paars kabinet met GroenLinks te laten verrijzen, ondanks haar aankondiging dat ze zich dit keer aan de onderhandelingstafel zou laten vastplakken. Enkele maanden later legde Halsema haar leiderschapshamer neer. Het waren de donkere dagen voor Kerst; er vloeiden tranen in de sneeuw.

Het opstappen van Femke Halsema kwam niet voor iedereen in GroenLinks onverwacht. Al maanden bereidde de nummer 2 van de lijst, Jolande Sap, zich voor op de rol van leider. Een betere tijd en casting was niet denkbaar, was de filosofie. Waar Halsema zich de laatste jaren fors profileerde in het integratiedebat, zou de econome Sap GroenLinks door de financieel lastige jaren loodsen.

De tienkoppige fractie koos unaniem voor Sap. En de eerste maanden vocht ze zich glansrijk door de schaduwrijke wittebroodsweken. Halsema had een tikkende tijdbom als erfenis achtergelaten. Het was GroenLinks dat in april 2010 op initiatief van het Kamerlid Mariko Peters met D66 een civiele politie-trainingsmissie in Afghanistan voorstelde. Sap was nog niet begonnen of het kabinet maakte er werk van, met een concreet voorstel voor een missie naar Kunduz. 'GroenLinks is klaar voor de macht', stelde de nieuwe leider in een interview.

Dus ja, uiteindelijk hielp ze de missie aan de benodigde Kamermeerderheid. Na lang onderhandelen met premier Mark Rutte verkondigde Sap dat het 'een eigenwijze missie' was geworden. Tot verrassing van velen kreeg ze daarna ook haar kritische achterban nog mee. Een regen van complimenten daalde over haar neer.

Strandpartij
Dat was toen. Nu - een jaar later - is er weinig over van die glans. Bij de Algemene Politieke Beschouwingen, de jaarlijkse hoogmis van fractieleiders, maakte Sap geen al te beste beurt. Ze trachtte de show te stelen met haar demonstratie van een stekkerdoos, die Wilders zou moeten gebruiken om de stekker uit het kabinet te halen, maar werd pijnlijk getroffen door zijn repliek: 'Bij u heeft de stekker er nooit helemaal in gezeten.' Van de rest van Saps verhaal haalde niets de tv-journaals.

Ligt dat aan Wilders of ook aan het verhaal zelf? Is dat wellicht te weinig overtuigend? In de peilingen drijft de partij steeds verder af van de macht. De PvdA verliest fors zetels, maar die gaan niet naar GroenLinks. Op de linkervleugel groeit de SP van Roemer, aan liberale zijde glorieert Pechtold van D66. Opiniepeiler Maurice de Hond ziet dat niet een-twee-drie veranderen. 'Afvallige sociaal-democraten kiezen niet voor GroenLinks. Als je me vraagt waar de kansen voor GroenLinks liggen: ik zou het niet weten.'

Vorige maand was De Hond op uitnodiging van het fractiebestuur te gast op de werkkamer van Jolande Sap in Den Haag, voor een electorale scan van het politieke landschap. Fractiesecretaris Tofik Dibi was present met een voorlichter. Ook daar had De Hond slecht nieuws. Natuurlijk heeft Tofik Dibi een 'sterke uitstraling' en zou hij samen met Jesse Klaver meer moeten worden ingezet op universiteiten en in debatten met jongeren. Maar twee dingen houden GroenLinks in de tang. Behalve de economische crisis, waardoor milieu in Nederland even geen thema is, is er - jawel - Kunduz. Meteen na het besluit, begin dit jaar, viel GroenLinks al voor een langere periode terug naar zeven zetels. Het herstel dat daarop volgde, werd in de zomer weer onderuitgehaald door de affaire rond Mariko Peters, die als diplomate een positief subsidie-advies bleek te hebben gegeven over een opdracht voor haar geliefde. 'Die affaire verdwijnt nu langzaam achter de horizon', zegt De Hond. 'Maar iedere keer slecht nieuws over Kunduz straalt steeds opnieuw af op GroenLinks.'

Gebrek aan teamspirit
Sap slaagt er nog niet in om zich daar aan te ontworstelen. Nog niemand in GroenLinks geeft de moed op, maar de aanmoedigingen klinken wel steeds luider, zo blijkt uit een rondje langs de partijkaders: verzin een list!

Het succes van GroenLinks is het best bewaarde geheim in Den Haag, stelt de Nijmeegse wethouder Jan van der Meer over zijn eigen partij. 'GroenLinks schept de meeste banen, is milieukampioen en onze voorstellen zouden het fantastisch doen bij het midden- en kleinbedrijf. Dat wordt niet over het voetlicht gebracht!' Onlangs bracht Sap een bezoek aan MKB-Nederland. Een unicum in de geschiedenis van GroenLinks. Dat nieuws bleef echter in de luwte.
'Voor progressief Nederland is het sowieso een lastige tijd', zegt Maarten van Poelgeest, wethouder in Amsterdam voor GroenLinks. 'Wij maken een duidelijke keuze voor duurzaamheid, groen, klimaat en milieu. Het risico is dat de kiezer dat als luxedingen beschouwt. We moeten ervoor waken dat we niet partij zes of zeven zijn met een meninkje.'

Fractievoorzitter Arno Bonte van GroenLinks in Rotterdam is nog niet over het afscheid van Halsema heen. 'De Kamerleden missen een gezamenlijk verhaal waarmee ze voor de dag kunnen komen. Het zijn nu sterspelers zonder teamspirit. Ik vraag me af of GroenLinks de grote lijn nog ziet als Mariko Peters op de dag voor Prinsjesdag de verwijdering van het slavernijpaneel op de Gouden Koets bepleit.'

Jojanneke Vanderveer van Dwars, de jongerenafdeling: 'GroenLinks heeft een goed, groen en links verhaal. Dat verhaal komt echter onvoldoende naar voren omdat er te reactief mee wordt omgegaan. De partij moet veel meer met de idealen de boer opgaan. GroenLinks kan nog veel leren op dat gebied. Gebruik populistische manieren om het inhoudelijke verhaal te verkopen. Niet een stekkerdoos!'

Ruk naar links
Dat Sap geen Halsema is, is ook de politieke concurrenten opgevallen. D66-Kamerlid Kees Verhoeven ziet een beweging naar links: 'GroenLinks schuift onder Sap van het progressieve midden naar oud-links. In debatten kiezen ze meer voor gevestigde belangen dan voor hervormingsgezindheid.'

De statistieken geven hem gelijk. Op verzoek van de Volkskrant deed het Centraal Informatiepunt van het parlement onderzoek naar het stemgedrag van GroenLinks. Van 2006 tot 2010, onder Halsema, steunde GroenLinks de SP bij 1.527 van 2.101 ingediende moties. Dat is circa 72 procent. Onder Sap is de steun aan de SP-moties gestegen naar circa 85 procent: in haar eerste jaar heeft GroenLinks tot eind november bij 359 van de 427 SP-moties meegestemd. De liefde is wederzijds. De SP steunde onder Halsema twee op de drie moties van GroenLinks. De moties die onder Sap worden ingediend bevallen SP-leider Emile Roemer beter: negen van de tien GroenLinks-moties krijgen SP-steun.

Waar is het links-liberale geluid van Halsema gebleven? Het is er wel, bezweren partijgenoten. 'Maar je kunt het beter niet hardop zeggen als het gaat om versoepeling van het ontslagrecht' zegt Tof Thissen, GroenLinks-fractievoorzitter in de Eerste Kamer. 'Dan zijn mensen bang dat ze hun baan verliezen.'

Van Poelgeest denkt dat de tijdgeest tegenzit. 'We zijn nou eenmaal geen partij van angst. Hoop, optimisme en toekomst zijn de kenmerken voor onze partij. Dat ligt in deze tijd moeilijk.'

Volgens Arno Bonte is het er wel, het links-liberale, maar geeft Sap er op een 'iets andere manier' invulling aan. 'Het is nog steeds iets waarmee GroenLinks zich onderscheidt. Vrijheid in denken wordt nog steeds hoog geacht, maar ook het nemen van verantwoordelijkheid voor de ander.'

Een eigen verhaal

Bonte, Van der Meer en Van Poelgeest vinden dat Sap meer moet optreden bij sociaal-economische debatten. 'In de populistische woestijn van de Tweede Kamer kan Sap een oase van nuance zijn,' hoopt Bonte. 'Sap kan de economische en ecologische crisis verbinden', verwacht Jan van der Meer.

De Nijmeegse wethouder Van der Meer heeft nog een heel andere klacht: 'Ik mis de economische bevlogenheid bij GroenLinks.' Hij verwijst met jaloezie naar de Duitse Grünen. 'Zonder blikken of blozen praten ze daar over een ecologische revolutie! Ik zou willen dat onze GroenLinks-fractie in de Tweede Kamer zo bevlogen acteert. We hebben maar één echt groen Kamerlid! Sap zou ook een groen Kamerlid moeten zijn. Zij kan de ecologische en financiële crisis verbinden.'

Komt het nog goed? Ja, denken de GroenLinksers, als Sap maar de kans krijgt om zichzelf te laten zien. Vanderveer van de jongerenorganisatie: 'Het is een moeilijk begin geweest. Nederland weet niet wie Jolande Sap is en wat ze vindt. Voor Nederland is ze die Kunduz-mevrouw. Ze moet nu haar kans grijpen te tonen waar ze voor staat.'

'Sap heeft de pech dat veel media-aandacht gaat naar de kwetsbare punten uit het afgelopen jaar', zegt kandidaat voor het partijvoorzitterschap Heleen Weening, nu nog fractievoorzitter in de Haagse gemeenteraad. 'Het is moeilijk vechten tegen de negatieve geluiden.' Ze benadrukt dat Sap financieel-economisch 'sterk' is. 'Ze vecht voor wat onder druk staat. Ze is prettig, open en menselijk. Door Sap worden we niet meer zo verbonden met de grachtengordel.'

Senator Tof Thissen is ervan overtuigd dat Sap er in februari op het GroenLinks-congres zal stáán. Achter de schermen broedt de partij op een eigen geluid in de nieuwe omstandigheden, zeggen de mensen om Sap heen. 'Met een eigen verhaal,' zegt Thissen. 'We moeten onverschrokken tegenover de toekomst staan, de partij zijn van de emancipatie, van de balans tussen economie en ecologie. We moeten de ondernemers opzoeken die daarvoor staan.'

Maar gloort daarmee regeringsdeelname? Thissen: 'Het is een risico dat we het concept GroenLinks niet kunnen vertalen op rijksniveau in de regeringsdeelname. Dat moet een keer gebeuren, de komende tien jaar. Ik hoop op een Scandinavisch scenario. Dat we na jaren van cynisch rechts beleid een links meerderheidskabinet krijgen.'

Touwtjes in handen
Heeft Jolande Sap in de Tweede Kamerfractie de touwtjes wel in handen? De afwezigheid van de halve GroenLinks-fractie tijdens het Griekenlanddebat afgelopen zomer staat niet op zichzelf. Onderzoek van weekblad Nieuwe Revu vanaf juni 2010 toont aan dat GroenLinks van alle fracties het minst opdraaft bij stemmingen in 's lands vergaderzaal. Van alle fractievoorzitters scoort Sap het slechtst: 90 procent van de stemmingen is ze paraat. Saps hele fractie scoort bovendien het slechtst van alle fracties. GroenLinks is voor 92 procent bij de stemmingen. In de krappe meerderheid die de gedoogconstructie heeft, kan dat verschil maken.

Fractiesecretaris Tofik Dibi zat vorige week een uurtje bij het vijftien uur durende debat over de nationale politie, was er niet bij de verdeling van rechtbanken over Nederland en liet zelfs het integratiedebat aan zich voorbij gaan. Ook bij het debat over bestuurlijke vernieuwing (dat ook ging over het referendum, het troetelkindje van de partij) was er niemand van GroenLinks.

SGP-fractieleider Kees van der Staaij: 'Het valt mij vaak op dat er niemand is van GroenLinks bij debatten waar ik ze wel verwacht. Vooral op maandagen ontbreken ze.' In een reactie zegt Dibi: 'Ik ben een week ziek geweest. Over het hele jaar scoor ik goed. Maar ik wil ook agendabepalend buiten de Tweede Kamer zijn. Daardoor ben ik er soms niet.'

Femke Halsema. Beeld anp
Halsema en Sap. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden