Pijn en piëteit

Ze doen alles wat God verboden heeft en toch verlangen jonge, goedopgeleide gelovigen dat islamisten het voor het zeggen krijgen, ziet schrijver

De jongens naast mij volgden op hun scherm met grote ogen hoe een stijf lid uit de anus van een zwarte vrouw werd gehaald om even later in de mond van een blondine te verdwijnen. Ik zat in een internetcafé en las op míjn scherm een artikel in Der Spiegel dat religie bezig was aan een ware comeback. 'Meer en meer jonge, goedgeschoolde Marokkanen verslinden de Koran. De nieuwe piëteit beperkt zich niet langer tot de moskee of het gebed thuis, maar is juist overal zichtbaar', aldus de auteur, Helene Zuber, in het gerenommeerde opinieblad dat de hervormingsplannen van koning Mohammed VI om van het land een moderne islamitische democratie te maken, de hemel in prees.


Het was 2006 en ik verbleef in Marokko om de Franse vertaling van mijn debuutroman te promoten. Ik sprak jongeren die alles deden wat de islam verbiedt en tegelijkertijd openlijk verlangden dat de islamisten het voor het zeggen gingen krijgen. In de internetcafés zag ik hen soms met drie, vier personen tegelijk naar pornofilms kijken.


Piëteit en porno, gaat dat samen?


Tijdens de laatste ramadan heb ik veel gecorrespondeerd met Imad Iddine Habib. Hij is een jonge fysiotherapeut van 23 jaar, tevens de oprichter van een kleine burgerrechtenbeweging genaamd Masayminch 2012, wiens voornaamste doel is om het bewustzijn over de reeds bestaande religieuze diversiteit binnen de Marokkaanse samenleving te vergroten. Klinkt bescheiden en ongevaarlijk, maar het tegendeel is waar. Want het is met deze beweging dat Habib zijn bewegingsvrijheid, ja zelfs zijn leven op het spel zet.


Habib is een van de uitgesproken Marokkaanse atheïsten die aankondigde om tijdens de ramadan in het openbaar te eten. Een van zijn acties was eten halen bij de McDrive. Een andere was het opstellen van een petitie die oproept tot het schrappen van artikel 222 uit het Marokkaanse Wetboek van Strafrecht, die het openlijk niet-vasten tijdens de ramadan strafbaar stelt. Bepaald geen dode wet, aangezien eind augustus nog een man tot drie maanden cel werd gevonnist wegens schending van het desbetreffende artikel. De Marokkaanse premier, Abdellah Benkirane, had eerder aangekondigd om iedereen die in het openbaar zou eten, te arresteren. De petitie werd ondertekend door ruim vijfhonderd mensen, voornamelijk goedopgeleide jongeren die hun weg weten op sociale media. Een toenemend aantal burgers komt op voor individuele rechten. Tegelijkertijd is er - voor het eerst - een fundamentalistische partij aan de macht die wil laten zien hoe islamitisch zij is.


Overijverige burgerwacht

Habib wilde mij nooit van tevoren laten weten welke acties hij in petto had, op z'n hoede als hij was. Die behoedzaamheid koestert hij nog, omdat hij in al zijn doen en laten wordt geschaduwd door agenten van de Marokkaanse geheime dienst. Er zijn ook nog andere, minder officiële agenten bij zijn ouders thuis geweest. Een soort van overijverige, religieuze burgerwacht. Juridische bevoegdheid genieten zij niet, hun 'gezag' ontlenen zij aan het feit dat ze namens de islam spreken. Ze dreigen hele families aan de schandpaal te nagelen wanneer één lid iets doet wat voor onislamitisch doorgaat. Ze weten heel wel dat er meer Marokkanen zijn zoals Habib, maar ze doen er alles aan om deze 'criminaliteit', zoals Benkirane het zelf noemt, achter de deur te houden. Daardoor durft niemand het openlijk voor mensen als Habib op te nemen. Sterker, de meeste ouders zijn van zeer eenvoudige komaf, kunnen lezen noch schrijven, en weten niet beter dan dat zulke mensen bezeten zijn door de duivel.


Omdat Habibs ouders geïntimideerd werden door die mannen, zag hij zich genoodzaakt het ouderlijk huis te verlaten. Te meer omdat hij al meermalen achterna is gezeten door ¿ modern ogende ¿ leeftijdsgenoten, van wie Habib weet dat ze stiekem alcohol drinken en naar de hoeren gaan, maar die het niettemin op openlijke atheïsten en homoseksuelen hebben gemunt, omdat ze denken dat ze daarmee meer kans maken op de genade van God. Hij verblijft momenteel bij een vriend.


Ik hoor zulke verhalen vaker. Een jonge Palestijnse journaliste uit Jaffa, die ook modern oogde, vertelde hetzelfde. Ze hoopte dat Hamas aan de macht zou komen om een strikt islamitische staat van Palestina te maken. Ook had ze sterk het gevoel dat spoedig de wereld zou vergaan. En steeds zei ze dat ik haar niet zo boos moest aankijken, terwijl ik haar helemaal niet boos aankeek. Ze was bang. Vond zichzelf een slecht mens, omdat ze geen goede moslim was. Haar ouders lieten haar studeren, uitgaan, reizen; ze wisten dat ze rookte, maar zeiden er niets van. Natuurlijk zouden ze teleurgesteld zijn als ze erachter kwamen dat hun dochter dronk en varkensvlees at. Nog meer teleurgesteld zouden ze zijn als ze erachter kwamen dat ze geen maagd meer was. Maar het is niet alleen deze ouderlijke moraliteit waarmee ze zichzelf beoordeelde en waardoor ze een slecht geweten had. Haar ouders waren immers net als zij onderdeel van een cultuur die doordrenkt was van een collectivistisch gedachtengoed.


Sociale schizofrenie

Je kunt als moslimjongere nog zo modern zijn in wat je eet en drinkt en neukt, maar als je blijft geloven dat je daarmee eigenlijk een slecht mens bent, dan hou je het niet vol. Niemand kan functioneren met de idee dat hij of zij niet deugt, vroeg of laat ga je aan jezelf ten onder. Dus vlucht je noodgedwongen in de discipline van totalitaire onderdrukking. Als je een slecht geweten hebt door het feit dat je afwijkt, en ervan overtuigd bent nergens met je schuldgevoel heen te kunnen, dan wend je je tot regimes die je in het collectief dwingen, desnoods met de stok. Het is de ingebakken politieke vertaling van sociale schizofrenie en heeft veelal weinig met islamitische deugdzaamheid te maken. Zelfs de grootste boef kan met hete tranen in de ogen volhouden dat islam de enige juiste weg is.


Ik weet uit eigen ervaring hoe moeilijk het is om tegen de eisen van een grote groep mensen in te gaan. In een cultuur waarin hypocrisie de norm is, zoals de Marokkaanse, kiezen de meeste mensen voor de hypocrisie. Ze menen het nog te moeten rechtvaardigen ook, door met algemeenheden aan te komen ('Beschaving kan niet zonder hypocrisie') of met jij-bakken ('Nederlanders zijn ook hypocriet, want zij meten met twee maten'), zodat er niets verandert.


Toegegeven, de behoefte aan individualiteit en onderscheiding is niet bij iedereen of in gelijke mate aanwezig. Maar voor een heleboel anderen is het gewoon een kwestie van eigenbelang; openheid dwingt tot verantwoordelijkheid en daar zit niet iedereen op te wachten.


Zelf heb ik, toen ik 21 jaar was, mijn vader geconfronteerd met de pijnlijke waarheid dat ik niet vastte en ook niet bad, en daarmee de facto moslim af was. Ik zeg pijnlijke waarheid, omdat het mijn vader ook echt pijn deed. En al kreeg ik de nodige steun van familie, daarmee is nog niet gezegd dat ze allemaal stonden te juichen om wat ik gedaan had. Het was, volgens de broer die mij het meest nabij stond, niet respectvol om mijn vader te confronteren met mijn ware leven. Met andere woorden: ik zou er beter aan hebben gedaan mijn dubbele leven in stand te houden.


En toen ik bij aanvang van de ramadan dit jaar op mijn eigen website het opiniestuk Het recht om niet te vasten publiceerde, kreeg ik van sommige Marokkanen de reactie dat ik moslims met rust moest laten. Als ik zo nodig wilde eten tijdens de heilige islamitische vastenperiode, dan moest ik dat maar in stilte doen. Wie was ik helemaal om 1,2 miljard moslims te confronteren met mijn afvalligheid? Het besef dat een moslimafvallige, atheïst of homoseksueel, of alle drie ineen, in een rechtsstaat als Nederland dezelfde rechten heeft als een moslim, hoe rechtschapen zijn of haar levenswandel ook is, gaat er bij hen moeilijk in. Nog altijd staat de superioriteit van de islam buiten kijf, ook al leeft lang niet iedereen die dat vindt er met dezelfde overtuiging naar.


Drie romans en een bloemlezing


Said El Haji (1976, Marokko) is schrijver. In 2000 kwam zijn debuutroman De dagen van Sjaitan uit. Hij was redacteur van het literair-journalistieke tijdschrift Passionate Magazine en in 2006 stelde hij met Annelies Verbeke de bloemlezing 25 onder de 35 samen. Datzelfde jaar verscheen Goddelijke duivel. Vorig jaar publiceerde hij zijn derde roman, De aankondiging. Hij publiceert geregeld op sites als Joop, deJaap, Sargasso en Stadslog.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden