Picasso maakt nu games

Wat nou musea of galeries? Echte kunst vind je tegenwoordig in de games van Nederlandse ontwerpers. Door Dirk Koppes

De cellist heft zijn strijkstok. Vier jongemannen met een gamecontroller in de handen kijken gespannen toe. Dan vuurt muzikant/gamedesigner Joost van Dongen zijn eerste akoestische salvo's af. Die muzieknoten vertalen zich op een computerscherm in geweerschoten en vlammenwerpers. Hoe agressiever Van Dongen speelt, hoe intenser zijn wapens in het spel Cello Fortress tekeer gaan. De vier andere spelers moeten zich met een tank verdedigen. Aanvankelijk reageren ze op de beelden op het scherm. Maar al snel begrijpen ze hoe de cellomelodieën veranderen in gevechtshandelingen en luisteren ze vooral naar Van Dongens spel om zo snel mogelijk te kunnen reageren. Het publiek tijdens de Utrechtse game-expo Indigo bekijkt de interactie tussen cellist en gamers, zoals bezoekers in een Stedelijk Museum naar een performance staren.


Jan Pieter van Seventer geniet van deze Cello Fortress-preview. 'Normaliter speel je als gamer tegen een almachtige computer', vertelt de strategisch directeur van Indigo-organisator Dutch Game Garden. 'Hier bepaalt een cello het speelveld. Joost is een goede muzikant die melodieën kan improviseren. Zijn doel is niet zozeer om zijn vier tegenstanders te verslaan, maar om zijn publiek te entertainen. Het bewijst, dat de Nederlandse game-industrie zeer creatief bezig is. Vooral de indies, de kleine onafhankelijke ontwikkelaars, komen met verrassende projecten. Cello Fortress zit erg vast aan de cellist, en zal dan ook niet snel net zo'n internationale financiële klapper worden als een Guitar Hero, maar daar is het Joost vast niet om te doen.'


Van Dongens soloproject is een klein, maar niet onbelangrijk onderdeel van de internationale game- industrie, waar continu belangrijke creatieve vernieuwingen plaatsvinden. Van Dongens budget is minuscuul vergeleken met dat van de grote Amerikaanse of Japanse spelontwikkelaars. In het afgelopen decennium heeft de game-industrie namelijk qua omzet het stokje overgenomen van de filmbusiness en is wereldwijd de grootste entertainmentbranche geworden. Een voorbeeld: het spel GTA IV haalde in Engeland in 2008 binnen 24 uur meer dan 238 miljoen euro binnen. Vergelijk dat met de 170 miljoen voor het laatste Harry Potter-boek of de 90 miljoen die de derde Spiderman-film opbracht. De gamewereld is Hollywood in omzet al jaren gepasseerd (vorig jaar gaven Amerikaanse consumenten 24,75 miljard dollar uit aan videogames, wat een winst van 7,3 miljard opleverde). Weliswaar hebben films via dvd en digitale kanalen een langere commerciële levensduur, maar de doelgroep voor games groeit alleen maar. Het gaat al lang niet meer om autistische puberjongens: de helft van de spelers is vrouwelijk. De gemiddelde spelersleeftijd kruipt ook steeds meer omhoog en ligt nu rond de dertig. De game-industrie is een groeisector en banenmotor die steeds meer creatief toptalent aantrekt.


Galeries

Daarom is Maarten Brands met zijn broer de galerie Cook & Becker begonnen. Als handelaar in 'Next Gen Art' gelooft hij heilig in de artistieke kwaliteiten van gamedesigners. 'Kunstenaars die de look van games bepalen, vormen ook de huidige beeldcultuur.' Gamepersonages beïnvloeden hoe jongeren er uit willen zien. 'Mijn partners en ik willen laten zien wat er nu gebeurt, welke kant het nu met de kunst opgaat. De Nederlandse kunstgaleries laten het liggen, games worden hier nog steeds minachtend bekeken. Maar Ann Goldstein van het Stedelijk Museum moet bij ons komen shoppen, als ze weer eens een echt vernieuwende expositie wil organiseren! Bovendien zijn veel van onze designers en kunstenaars nog heel goed te betalen. Prettig als je met een krimpend budget toch internationaal wilt uitblinken.'


Jonge artiesten zijn opgegroeid met de entertainmentcultuur van videoclips en games, doceert Brands op charmante toon. 'Tegenwoordig is het de grootste jongensdroom om zelf videospellen te maken. En dat kan al in je jongenskamer, want de tools kosten niets meer en worden steeds gebruiksvriendelijker. Je hoeft geen techneut meer te zijn om een game te maken. Toch zijn de huidige toptalenten geen autodidacten die maar wat aanklooien. Veel gamedesigners zijn industrieel vormgever, architect of hebben een kunstacademie-achtergrond.'


Loopt tussen al dat gametalent de nieuwe Van Gogh of Picasso rond? 'Absoluut! Internationaal zijn er al duidelijk een paar uitblinkers, en ik verwacht in Nederland veel van de Amsterdammer Roman van der Haven. Oorspronkelijk een 3D-modellenmaker, maar hij heeft zich meer van de gamewereld losgezongen.' Roman maakt nu bijna twee meter hoge portretten, waarin hij zijn Spaanse achtergrond verkent. Fascinerende portretten, waarvan de felle ogen gaten in je ziel branden.


'Ook Jesse van Dijk is een grote. Hij is al internationaal bekend door zijn ontwerpen voor Killzone. Hij woont in Seattle en werkt voor de grote Amerikaanse film- en gamestudio's. Zijn specialisatie zijn landschappen.' Jesse van Dijk relativeert direct de jubelende woorden van Maarten Brands. 'Ik beschouw mezelf als vakman, en niet als kunstenaar.'


Ronddwalen

Galerie Cook & Bender presenteert vooral beeldende kunst, die qua sfeer door videogames wordt geïnspireerd, zoals de afbeeldingen van Van Dijk. Individuele digitale doeken. Maar ook complete games vallen onder de categorie kunst, vergelijkbaar met films of opera. Gesamtkunstwerken, waaraan honderden mensen een bijdrage leveren onder leiding van een regisseur. Elke keer een parallel universum waarin de speler kan ronddwalen.


Pragmaticus Jesse van Dijk vindt de kunstvraag bij games een 'subjectief waardeoordeel waar je eindeloos over kunt blijven discussiëren.' De game-industrie is in zijn ogen zeer commercieel en gericht op entertainment, niet op artistieke vooruitgang. Het draait om geld. Niets mis mee, maar toch.


Dolenthousiast

Op de Frankfurter Buchmesse dachten ze daar vorige week anders over. De aanwezige uitgevers waren juist dolenthousiast over de commerciële en artistieke kracht van games en zochten naar manieren om samen te werken. Niet verwonderlijk, gezien de krimpende boekenoplagen versus de game-omzetten.


In de deelconferentie StoryDrive kwamen enthousiaste digitale verhalenvertellers bij elkaar. Sony presenteerde zijn WonderBook - een soort spelcomputer in boekvorm - en scenarioschrijver Matt Costello pleitte voor de artistieke kracht van verhalenvertellers in de gamesector. De gamepionier vindt dat schrijvers zich niet meer tot papieren boeken moeten beperken.


'Speel een game, kijk hoe de levels werken, hoe het verhaal van niveau tot niveau verandert. Onzin om je tot oude lineaire structuren te beperken. Ik heb geleerd dat een verhaal van begin tot eind vertellen niet meer voldoet, je moet net als David Mitchell in Wolkenatlas uit de vorm breken. Sluit jezelf niet op, er is een nieuwe wereld te verkennen. Er ligt een pot met goud op je te wachten. Elke auteur kan leren van die games. Bovendien doet 'crossmediaal werken' wonderen voor je creativiteit. En je portemonnee.'


Zelf heeft Costello altijd meer verdiend met zijn gamescenario's dan met zijn boeken. Desgevraagd ziet hij nog geen Nobelprijs voor de Literatuur-kandidaat onder zijn collega's, maar 'die gaat onvermijdelijk komen, want literatuur draait om verhalen vertellen en de meeste games ook. Die crossover is het geluid van de toekomst'.


De meest zichtbare toptalenten in de Nederlandse gamesector komen niet uit de literatuur, maar uit de visuele hoek. Daar vinden de vernieuwingen plaats die modemakers en stilisten oppikken. Met dank aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU), die al vroeg aan de weg timmerde met een creatieve opleiding voor speldesigners. De Nederlandse gamesector heeft daardoor duidelijk een eigen gezicht, stelt Jan Pieter van Seventer van Dutch Game Garden. Zijn instituut stimuleert de groei en bloei van de sector en helpt starters met de bedrijfsmatige kant van hun onderneming.


'De innovatieve kracht in Nederland kun je voor driekwart op het conto van de Utrechtse hogeschool schrijven, waar gamers zich niet verliezen in eindeloos programmeren maar aan hun creatieve talenten werken. Handig, want zo kun je ook individueel een indie-game in elkaar zetten.'


Toptitels

Daar moet het Nederland het toch vooral van hebben. Er is maar één bedrijf groot genoeg om internationale commerciële toptitels zoals Killzone te produceren: Guerrilla Games, met Triumph en Vanguardin de achterhoede. De rest bestaat uit kleine ondernemingen die hoofdzakelijk kleine online spellen in opdracht maken. Maar daar schuilt wel de vernieuwing, stelt Van Seventer.


'Als twee mannen of vrouwen vier maanden fulltime aan een spel werken, dan hebben ze al een fantastisch indie-spel. Promotie is geen probleem meer dankzij internet. Tot nu toe hadden we fysieke disks die je in de winkel kocht, dus had je een uitgever nodig die jouw spel op de schappen legde. Nu gaat het een stuk gemakkelijker digitaal. Net zoals muzikanten via YouTube vanuit het niets wereldberoemd worden, zo kan jouw game een superhit worden. Als je maar een fris idee hebt. Denk aan De Blob van een paar Utrechtse studenten, waarbij een verfprop een stad schildert. Ontworpen als studieopdracht voor de gemeente Utrecht, daarna opgepikt en wereldwijd verspreid door uitgever THQ. Overigens zat cellist Joost van Dongen ook in dat studiegroepje.'


Van Dongen is nu druk bezig met het verder uitbouwen van zijn spelprototype Cello Fortress. Hij verwacht dat anderen in de sector met net zulke afwijkende spelconcepten komen. Zoals het Belgische kunstenaarscollectief Tale of Tales. Van Dongen: 'In de gamewereld heb je een paar vaste genres, vaste verhaallijnen. Het kost tijd en energie om daarvan af te wijken.


'De meeste programmeurs willen financiële zekerheid en schrijven alleen in opdracht. Jammer, want dankzij de moderne software heb je geen honderd man meer nodig om een mooie game te maken. Dus kun je lekker zelf knutselen en doen wat je in je kop hebt. Of het dan kunst wordt genoemd, doet er niet toe. Warhols werk werd aanvankelijk ook niet als kunst beschouwt. Als iedereen projecten als Cello Fortress aanpakt, komt er vanzelf een Nederlandse Van Gogh uit de gamewereld.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden