De hertog van Edinburgh, prins Philip, in 1976 met zijn echtgenote, koningin Elizabeth II.

postuumprins philip (1921-2021)

Philip, hertog van Edinburgh: de langst dienende Britse prins-gemaal, de opa van de natie

De hertog van Edinburgh, prins Philip, in 1976 met zijn echtgenote, koningin Elizabeth II.Beeld Getty Images

De Britse prins Philip is vrijdagochtend overleden op Windsor Castle, meldt Buckingham Palace. Met het overlijden van prins Philip verliest de Britse koningin Elizabeth haar openhartige en loyale echtgenoot en het Verenigd Koninkrijk een geliefde en de langst dienende prins-gemaal uit zijn geschiedenis. Philip en Elizabeth waren meer dan 73 jaar getrouwd.

Prins Philip, die op 99-jarige leeftijd is overleden, besteedde een groot deel van zijn leven aan mensen op hun gemak stellen, namelijk diegenen die de eer hadden zijn vrouw, koningin Elizabeth, te ontmoeten. Hij deed dat meestal door een grap of een schertsende opmerking te maken. Dit bezorgde hem veel populariteit, niet alleen onder de Britse bevolking, maar ook in overzeese gebieden. Op het vulkanische eiland Tanna, in de Stille Zuidzee, werd de lange prins sinds een bezoek in 1974 zelfs als een levende god beschouwd. Zijn oudste zoon, kroonprins Charles, zal die eer nu toekomen.

Philip werd op 10 juni 1921 geboren op het Griekse eiland Corfu, om precies te zijn op de keukentafel van villa Mon Repos. ‘Philippos’ was het vijfde kind – en de eerste zoon – van prinses Alice en prins Andreas van Griekenland. Kort na zijn geboorte brak er een republikeinse opstand uit en vluchtte de koninklijke familie naar Parijs. Daar beleefde de goedlachse Philip een enerverende doch gelukkige jeugd, tot hij op een dag thuiskwam en tevergeefs zijn moeder zocht. De dove en schizofrene Alice was, na een mislukte behandeling door Sigmund Freud, naar een psychiatrische kliniek in Zwitserland gestuurd.

Kort daarop vestigde zijn goklustige vader zich in Monaco, waar hij tot zijn dood in 1944 zou blijven.

Op zijn achtste werd Philip naar het buitenland gestuurd, eerst naar een kostschool in Cheam, even ten zuiden van Londen, vervolgens naar een school in het Zuid-Duitse Salem en uiteindelijk naar Gordonstoun, een vooruitstrevende en spartaanse kostschool in het noorden van Schotland. Op deze school, geleid door de gevluchte Duitser Kurt Hahn, werd zijn onverzettelijke karakter gevormd. De meeste vakanties bracht de verloren zoon door bij zijn oom, Louis Mountbatten. Pas in 1937 zag hij zijn ouders weer, in Duitsland, bij de begrafenis van zijn lievelingszus, die met haar gezin was omgekomen bij een vliegtuigongeluk.

Op documenten schreef hij vaak ‘geen vast adres’. ‘Een Prins van Nergens’ zo is Philip wel eens genoemd.

Elizabeth en Philip tijdens hun huwelijksreis.  Beeld Brunopress
Elizabeth en Philip tijdens hun huwelijksreis.Beeld Brunopress

Landing op Sicilië

De opkomst van het nazisme bekeek Philip ondertussen met zorg en spot. De Hitlergroet kon hij niet helemaal serieus nemen, aangezien deze armbeweging op Cheam een verzoek betekende om naar de plee te mogen. Kort voor de oorlog vroeg Alice, inmiddels non, haar zoon bij haar te komen wonen in Athene, maar Philip koos voor de Royal Navy. Bij de landing op Sicilië bedacht hij, als 22-jarige officier, een ingenieus plan om de Luftwaffe te misleiden, iets waarvoor hij een hoge onderscheiding zou ontvangen. Later in de oorlog was hij in Japan ten tijde van de overgave door de keizer. Philip zou waarschijnlijk admiraal zijn geworden, maar de liefde bracht hem op een ander levenspad.

Na de avonturen op zee kreeg Philip een serieuze verhouding met de vijf jaar jongere prinses Elizabeth Windsor, die reeds voor de oorlog verliefd op de bijzonder knappe zeeman was geworden. Ondanks bezwaren vanuit de hofhouding - Philip werd onder meer als te Teutoons gezien - trouwden ze in 1947. Hij vervolgde aanvankelijk zijn marineloopbaan, maar daaraan kwam in 1952 een einde toen zijn schoonvader, koning George VI, overleed. De prins nam de zware taak op zich om het nieuws over diens voortijdige dood door te geven aan zijn vrouw, die enorm gesteld was op haar vader. Dat gebeurde om een boomhut te Kenia, een van de haltes van hun eerste gemeenschappelijke reis door het Gemenebest.

Vanaf dat moment was het ondersteunen van zijn vrouw – in het bijzonder door het bedienen van de barbecue tijdens tuinfeesten – zijn voornaamste levenstaak. Binnen de paleismuren verzette hij zich tegen het protocol door zijn eigen koffers te dragen, geen bel te laten rinkelen voor de maaltijden en zelf eieren te bakken. Aan dat laatste kwam een einde toen Elizabeth begon te klagen over de stank. Hij gaf veel op voor zijn echtgenote, zoals roken en rokkenjagen, maar afstand doen van zijn achternaam ervoer hij als een ware krenking. ‘Ik ben niets anders dan een bloody amoebe!’, riep hij eens. Dat Philip tijdens openbare gelegenheden met zijn armen op zijn rug placht te lopen, was dan ook een symbolisch statement.

Waar zijn vrouw het staatshoofd was, was Philip het onbetwiste gezinshoofd. Het was bijvoorbeeld zijn beslissing om zijn oudste zoon naar Gordonstoun te sturen, de kostschool waar hij zulke warme herinneringen aan beleefde. Charles was er beduidend minder gelukkig, zo bleek jaren later uit de biografie die Jonathan Dimbleby over hem schreef. Dit boek droeg bij tot het imago van Philip als een slechte vader, een beeld dat bestreden wordt door zijn andere kinderen en talrijke anekdotes. Philip was altijd dol op kinderen. Dat bleek ook in 1963 toen hij halsoverkop naar Washington DC was gevlogen voor de begrafenis van John F. Kennedy. Philip ontfermde zich meteen over de kinderen die net hun vader op een afschuwelijke wijze hadden verloren.

Philip was een fanatiek polospeler. Beeld Getty Images
Philip was een fanatiek polospeler.Beeld Getty Images

Liefdadigheid

Het voordeel van toetreding tot de koninklijke familie was dat hij volop de lucht in kon. Philip was scheepsofficier, net als zijn voorvaderen, maar liever had hij zich aangesloten bij de Royal Air Force. Als gemaal van de koningin kreeg hij alsnog toegang tot de mooiste en snelste gevechtsvliegtuigen. In 1952 maakte hij zijn eerste vlucht in een Chipmunk, en er zouden nog veel volgen. In 47 jaar zou Philip bijna zesduizend uur vliegen in 59 toestellen. Het was een hobby die hij gemeen had met prins Bernhard, met wie hij ook een hang naar avontuur deelde. En niet alleen dat: de prinsen waren samen begin jaren zeventig betrokken bij de oprichting van het Wereld Natuur Fonds. Een klimaatactivist zou hij nooit worden, anders dan zijn oudste zoon.

Om zijn tomeloze energie in goede banen te leiden, stortte hij zich op de liefdadigheid. ‘Phil the Greek’ werd beschermheer van achthonderd instellingen en gaf zijn naam aan de Duke of Edinburgh Award, gericht op het welzijn van kinderen in het Verenigd Koninkrijk en tientallen andere landen. Hiermee volgde hij de leer van Kurt Hahn, het schoolhoofd van Gordonstoun. Met of zonder zijn vrouw kweet hij zich tot op hoogbejaarde leeftijd jaarlijks van zo’n vierhonderd plichtplegingen. In de avonduren hield hij zich bezig met het verzamelen van politieke spotprenten en het lezen van boeken over spiritualiteit, een interesse die hij erfde van zijn moeder en zou doorgeven aan zijn oudste zoon, Charles.

Tevens was Philip een fanatiek polospeler, een sport die hij begin jaren zeventig wegens artrose moest verruilen voor het mennen van paard en wagen. Zijn grootste passie was schilderen, en hij bekwaamde zich tot een verdienstelijk landschapsschilder. Zelf was hij 86 maal het onderwerp van portretschilders. Het resultaat stemde hem niet altijd vrolijk. ‘Ben ik dat? I bloody well hope not’, luidde zijn reactie na het zien van zijn evenbeeld in verf door Stuart Pearson Wright. Deze directe, weinig diplomatieke reactie was het handelsmerk van Philip. Hij stond bekend als iemand die zei wat er in hem opkwam, wat vrij on-Engels is. Deze eigenschap leverde hem de bijnaam the Duke of Hazard op.

‘Naughty, but never nasty’, zo is de humor van Philip omschreven Beeld Tim Graham Photo Library via Getty
‘Naughty, but never nasty’, zo is de humor van Philip omschrevenBeeld Tim Graham Photo Library via Getty

Ingeleverd rijbewijs

Die titel deed hij begin 2019 op nog een andere manier eer aan toen hij op het landgoed Sandringham een botsing veroorzaakte. Door de laaghangende zon zag hij een tegemoetkomende auto op een provinciale weg niet, waardoor hij met zijn Landrover over de kop sloeg. De andere bestuurder was er niet al te best aan toe, maar de prins bleef vrijwel ongedeerd en had achteloos wat bloed van zijn hand geveegd, toen hij het wrak van zijn auto verliet. Een paar dagen later werd hij weer achter het stuur gesignaleerd, zonder gordel. Justitie besloot hem niet te vervolgen voor het ongeluk, een beslissing die werd genomen nadat Philip zijn rijbewijs had ingeleverd. Hij bleef wel rondrijden op het terrein van de koninklijke landgoederen.

Philip, die in augustus 2017 met verlaat pensioen ging, onderhield een onstuimige relatie met de vooruitgang. Hij hekelde de schaalvergroting op het platteland, verruwing van komedies en de onvindbaarheid van knopjes op moderne televisietoestellen. Als conservatief had hij bovendien genoeg politieke vijanden. Links vond hem niet politiek correct, terwijl rechts ook niet wist wat het met deze nutteloze aristocraat aanmoest: hij was niet te koop, was niet op geld uit en behoorde niet tot de publieke sector. Zijn drijfveer was een combinatie van noblesse oblige en levensvreugde. Op zijn 90ste feestte hij nog met Cameron Diaz en tijdens het staatsbezoek van de Franse president Sarkozy had hij lol met diens vrouw Carla Bruni.

Philips geflirt is altijd door de vingers gezien door Elizabeth, wier vader haar al op het hart had gedrukt dat zeemannen soms van huis zijn, maar altijd weer terugkeren. Het huwelijk van Philip en Elizabeth was gebaseerd op een eeuwigdurende vriendschap en loyaliteit. Verliezen en tegenslagen – van koning Georges vroegtijdige dood en de moord op Philips surrogaat-vader Louis Mountbatten door de IRA tot de gestrande huwelijken van drie van hun vier kinderen – brachten de twee alleen maar dichter bij elkaar. Philip was haar beste adviseur, maar bovenal waardeerde de vorstin de openhartigheid en de humor van haar eega, door huisvriend Gyles Brandreth ooit treffend omschreven als ‘naughty, but never nasty’.

Nadat hij zich had teruggetrokken uit het openbare leven, bracht Philip de meeste tijd door op landgoed Sandringham, met schilderen en lezen van geschiedenisboeken. Aan het begin van de coronacrisis keerde hij terug naar Windsor Castle, een hereniging met zijn vrouw. In het laatste decennium van zijn leven belandde ‘de IJzeren Hertog’ geregeld met kwaaltjes in het ziekenhuis. Zo zo ook eind februari, toen hij zich, als altijd in good spirits, uit voorzorg in het King Edward VII-ziekenhuis liet opnemen. Na onderzoek onderging hij een hartoperatie, maar zou daar niet meer goed van herstellen. Donderdagavond verslechterde zijn gezondheid. ‘Farewell, my beloved,’ waren de afscheidswoorden van Elizabeth aan de man die haar als gewoon mens zag. Haar koning.

Aanvullingen & verbeteringen: in een eerdere versie van dit artikel stond dat Philip een hersenoperatie onderging. Dat is onjuist: het was een hartoperatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden