Reportage Bouw

Pfas? Helmond heeft het spook bedwongen en bouwt rustig door

In het centrum van Helmond wordt gewerkt aan het toekomstige Burgemeester Geukerspark. Beeld Marcel van den Bergh

Bouwprojecten in heel het land liggen stil door de pfas-crisis, maar in Helmond gaat de aanleg van een park door. De Brabantse gemeente heeft het probleem al aangepakt, ‘dankzij’ een milieu-incident. 

Midden in het centrum van Helmond, pal langs de Zuid-Willemsvaart en op een steenworp afstand van de beroemde kubuswoningen op palen van Piet Blom, is een graafmachine aan het werk. De gemeente laat hier een nieuw park aanleggen, waarin het riviertje de Oude Aa een prominente plek krijgt, omzoomd door wandel- en fietspaden, bomen en grasvelden. Aan de zijkanten van het toekomstige Burgemeester Geukerspark liggen grote hopen zand, grond en stenen.

Liever luisteren dan lezen? Hier kun je dit verhaal van de Volkskrant beluisteren. Het is ingesproken en opgenomen door Blendle Audio.

Niks bijzonders, zou je zeggen. Maar in deze tijden van stikstof- en vooral pfas-crisis is het best bijzonder dat de aannemer in Helmond gewoon doorgaat met het graven van een geul voor de Oude Aa. Want elders in Nederland liggen veel projecten waarin grond of zand wordt verplaatst, al weken stil ­wegens onzekerheid over de chemische pfas-stoffen in de bodem.

Overtreedt de Brabantse gemeente hier de wet- en regelgeving? Geenszins. ‘Het verplaatsen van grond of zand is bij ons geen enkel probleem’, zegt wethouder Antoinette Maas niet zonder trots. ‘Helmond loopt voorop in het bestrijden van de pfas-crisis.’

Het ‘wonder’ van Helmond is geboren uit een milieu-ongeluk twee jaar geleden. Toen werden in de rioolwaterzuivering hoge concentraties GenX aangetroffen. GenX is één van de zesduizend pfas-stoffen, die moeilijk afbreekbaar, schadelijk en zelfs kankerverwekkend kunnen zijn.

Geluk bij een ongeluk

Na een eerste onderzoek bleek de bron van de GenX-verontreiniging het chemische bedrijf Custom Powders te zijn, dat poeders droogde voor chemieconcern Chemours in Dordrecht. De vraag was toen of de giftige stoffen zich ook via de lucht konden verspreiden. De gemeente begon in overleg met RIVM, GGD en waterschap een onderzoek naar de verspreiding van GenX en andere pfas-stoffen in Helmond.

Daaruit kwam inderdaad naar voren dat de schadelijke stoffen vooral via de lucht, uit de schoorstenen van Custom Powders, waren neergeslagen in de gemeente. In de buurt van het bedrijf werden de hoogste concentraties gemeten, niet alleen van GenX, maar ook van pfoa, een andere zeer schadelijke pfas-stof.

‘Naar aanleiding van het incident bij de poederfabriek hebben we de vervuiling van de bodem in heel Helmond in kaart gebracht’, zegt wethouder Maas (GroenLinks). ‘We hebben een bodemkwaliteitskaart van de gemeente gemaakt. We weten precies waar welke en hoeveel pfas-stoffen in de grond of het water zitten.’

Over de hele linie viel die verontreiniging met pfas-stoffen nog best mee, op één hotspot bij het industriegebied rond Custom Powders na. Maar met die vroegtijdige inventarisatie, opgetekend in een bodemkwaliteitskaart, heeft de gemeente een stilstand van bouw- en grondverzetwerkzaamheden weten te voorkomen. Wethouder Maas: ‘Noem het geluk bij een ongeluk, maar daarom kan de bouw bij ons gewoon doorgaan.’

Veel andere gemeenten hebben geen idee hoeveel giftige pfas-stoffen er in hun grond zitten. Ze zijn allemaal hard bezig om daarover duidelijkheid te krijgen. Ze laten nu eveneens een bodemkwaliteitskaart maken. Ingenieursbureaus en laboratoria die grondmonsters analyseren, draaien overuren en kennen lange wachttijden.

Want sinds 1 oktober geldt een tijdelijke beleidsmaatregel inzake pfas-vervuiling, afgekondigd door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Alle gemeenten moeten daardoor versneld in kaart brengen hoe sterk hun grond is vervuild.

Strenge voorzorgsmaatregel

Het idee daarachter is dat als ergens bouwgrond of zand wordt gestort, dat niet vervuilder mag zijn dan de bodem waarop het wordt gestort. Dat betekent dat als de pfas-verontreiniging niet bekend is, die grond feitelijk niet meer verplaatst mag worden.

Het ministerie heeft de pfas-norm tijdelijk bewust op de kleinst meetbare waarde van 0,1 microgram per kilo gezet – alleen grond zonder pfas zou dan mogen worden verplaatst. Algemeen wordt aangenomen dat de schadelijke stoffen bijna overal in de grond zitten. Volgens het ministerie is die strenge voorzorgsmaatregel nodig omdat er nog te veel niet bekend is over de verspreiding van de giftige stoffen en de gezondheidsrisico’s.

Het wachten is op nader onderzoek van het RIVM, dat voor 1 december wordt verwacht. Dan zal waarschijnlijk ook duidelijk worden wat veilige pfas-normen zijn voor landbouwgrond, woon- en industriegebied.

Geen afvalputje

Het ministerie heeft gemeenten ook opgeroepen om zo snel mogelijk met lokaal beleid te komen om de huidige pfas-crisis te bezweren. ‘Dat heeft Helmond nu al’, zegt wethouder Maas. Uitgerekend een dag vóór de grote bouwdemonstratie in Den Haag nam het gemeentebestuur de gemeentelijk pfas-verordening aan.

Op basis van de bodemkwaliteitskaart is vastgelegd in welke gebieden binnen de gemeente grond vrij verplaatst mag worden. En grond die van buiten Helmond komt, mag alleen in de gemeente worden gestort als het (aantoonbaar) schoner is dan het pfas-gehalte in de bodem. ‘Daarmee voorkomen we dat onze bodem meer verontreinigd raakt en we het afvalputje van de regio worden’, aldus Maas.

Alleen de ernstig vervuilde grond in de buurt van Custom Powders mag niet worden verplaatst. Het gemeentebestuur moet nog een besluit nemen over het saneren van de bodem.

Door dat voortvarende pfas-beleid zijn enkele nieuwbouwprojecten, onder meer in vinexwijk Brandevoort, veiliggesteld. Vorige maand mocht ook een particulier onbekommerd zijn perceel in het buitengebied ophogen met zand. En aannemersbedrijf Mourik kan dus gewoon doorgaan met de aanleg van het stadspark langs het kanaal.

‘Het incident bij de poederfabriek heeft ons een voorsprong gegeven’, aldus Maas. Andere gemeenten hebben al bij Helmond geïnformeerd over de aanpak van het pfas-spook. En ook de stikstofcrisis gaat voor een groot deel aan Helmond voorbij, hoewel er nog wel enkele obstakels zijn. Wethouder Maas: ‘We komen aan twee kanten redelijk goed weg. Nog niet alles is opgelost. Maar waar de bouw elders bijna stil ligt, kunnen wij rustig doorbouwen aan een nog mooiere gemeente.’

Verder lezen

Na de stikstofcrisis is er nu ook de Pfas-impasse. Bouwers en grondverzetbedrijven kunnen of durven niet meer met grond te werken die vervuild is door de ‘eeuwige chemicaliën’. Hoe kwam het zover? 

Kabinet versoepelt Pfas-beleid. Is dat voldoende voor de bouw? Vijf vragen over al die chemische stofjes in de grond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden