Peter en Petra Lataster filmen door, ook als het lastig wordt

Het publiek wil wel eens wegkijken bij de films over ziekte en dood van Petra en Peter Lataster. Maar zij filmen door, ook als het ongemakkelijk.

Als we het zouden weten van Peter en Petra Lataster.

'Hoe ver kun je gaan als cameraman, of als documentairemaker? Hoe hoor je je te gedragen ten opzichte van de mensen die je filmt, en ten opzichte van het publiek? Je moet de werkelijkheid tonen, maar wanneer sluit je je ogen?' Petra Lataster-Czisch formuleert het dilemma dat in de nieuwe film Wij van haarzelf en echtgenoot Peter Latatser aan de orde wordt gesteld. Het is een kwestie die ook in hun eerdere werk naar voren kwam - zij het op een andere manier.

De Nederlandse documentairewereld kent waarschijnlijk geen zorgvuldiger en gewetensvoller regisseurs dan de Latasters, maar dat wil niet zeggen dat ze hun publiek sparen. Ze richten hun camera zelden op gebeurtenissen van wereldformaat, maar juist op kleine, alledaagse dingen, die net zo schrijnend en pijnlijk kunnen zijn.

Al jaren vormen ze een tandem; sinds 1990 maakt het echtpaar veelgeprezen en bekroonde documentaires als Verhalen van een rivier (1994), Niet zonder jou (2010) en Jeroen Jeroen (2011). Maar eigenlijk voert de samenwerking nog verder terug. Op de filmacademie in Potsdam, waar ze elkaar in 1976 ontmoetten, werkten ze al gezamenlijk aan hun studentenfilms.

'We zeggen vaak dat we samen één regisseur zijn - en dat is ook zo', zegt Petra Lataster-Czisch. 'Het is met zijn tweeën gewoon veel leuker dan in je eentje', zegt Peter Lataster.

Eervol
Dit jaar zijn de Latasters 'documentairemakers in focus' bij het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Een eervolle status, die onder meer een dvd-box met verzameld werk, een retrospectief op het IDFA én een opdrachtfilm met zich meebrengt. Die film, waarbij gebruikgemaakt moest worden van het archief van Beeld en Geluid, is Wij. Hij gaat tijdens het IDFA in première.

'Het was een snoepwinkel voor ons', zegt Petra Lataster-Czisch over het omvangrijke beeldarchief waar zij en haar man uit mochten putten. Wij is een collage geworden van filmfragmenten die bijna honderd jaar omspannen; van Bosjesmannen en vooroorlogse familiefilmpjes voert het naar recente gebeurtenissen als de dood van de Ceaucescu's in Roemenië en van Khadafi in Libië.

De rode draad bij de selectie van die fragmenten, leggen de makers uit, was de verhouding van de mens tot de camera. Alle stadia in die relatie passeren de revue: van verwondering over een onbekend apparaat, via het bespelen van de camera tot een vorm van medeplichtigheid en zelfs schuld. Peter Lataster: 'In het geval van Khadafi is het een soort openbare terechtstelling, bijna een reality show. De kijker wordt daarmee medeschuldig. Je kunt je afvragen: wil ik dit allemaal wel zien?'

Ongemak
Vergelijkbaar ongemak veroorzaakten bijvoorbeeld Als we het zouden weten (2007), over te vroeg geboren baby's, Jeroen, Jeroen, over een dag uit het leven van een zwaar autistische puber (dit jaar genomineerd voor een Gouden Kalf), en het prachtige, ontroerende dubbelportret Niet zonder jou, over de laatste levensjaren van de ouders van Peter Lataster (winnaar van een Gouden Kalf in 2011). Daar waar je normaal gesproken zou willen wegkijken - uit piëteit of ongemak - filmen de Latasters door, genadeloos de kwetsbaarheid van het leven blootleggend.

'We willen de werkelijkheid niet mooier maken dan hij is', legt Lataster uit. 'Daar zijn we tamelijk principieel in. In oorlogsreportages of bij andere grote onderwerpen is het heel normaal om de harde realiteit te laten zien, maar als wij een bejaarde man tonen die naakt en hulpbehoevend is, vinden mensen dat ineens eng en confronterend. Omdat dat veel dichter bij hun eigen werkelijkheid komt.'

Lataster-Czisch: 'In Jeroen Jeroen zit een tien minuten durende scène waarin de moeder van Jeroen, de gehandicapte jongen, wacht op de chauffeur die hem naar de dagopvang brengt. Die scène irriteert een deel van het publiek uitermate, omdat ze het niet aan kunnen zien hoe moeilijk Jeroen en zijn moeder het samen hebben. Toch hebben we geweigerd de scène weg te halen of in te korten; we wilden het publiek juist laten voelen hoe ongelooflijk zwaar het is om voor zo'n jongen te zorgen. Ook al wordt de kijker daarmee gekweld.'

Maatschappelijke discussie
Dat ze met hun films maatschappelijke discussie losmaken - over ouderen- of gehandicaptenzorg bijvoorbeeld - vinden de regisseurs een mooi bijeffect. 'Maar we maken geen documentaires om een bepaald standpunt te verdedigen', zegt Lataster. 'Een film is voor ons een ontdekkingsreis; we beginnen nooit met een stelling die we vervolgens moeten bewijzen. Alleen de keuze voor de manier waarop we iets in beeld brengen, staat van tevoren vast. Die volgt altijd uit het onderwerp. Bij Jeroen Jeroen wilden we de kijker geen rust geven, omdat zijn verzorgers ook geen seconde rust hebben.'

Het komt vaker terug in het gesprek, bij de Latasters thuis in Amsterdam: hoe ze voor elke nieuwe film een andere stijl zoeken, die het best past bij de inhoud. Kozen ze bij Jeroen Jeroen voor een beweeglijke camera die voortdurend meeloopt, voor Niet zonder jou plaatsten ze de camera juist op een statief - gedicteerd door de trage motoriek van de hoofdpersonen. In de ene documentaire maken ze gebruik van interviews of voice-over, in de andere niet.

'Daardoor maken we, tot onze verbazing, behoorlijk verschillende films', zegt Lataster-Czisch. 'Dat wat je het handschrift van de maker noemt, is bij ons moeilijk te benoemen. Het is een uitdaging om telkens weer een andere taal te ontdekken die bij een bepaalde film hoort; die niet inwisselbaar is, maar alleen dat ene verhaal uitdrukt.'

Op dit moment werken de Latasters aan een film over vrouwen met borstkanker. Alweer zo'n zwaar onderwerp - de regisseurs geven toe dat er een patroon in zit. Ziekte, ouderdom en dood, maar ook de vraag tot welk punt een leven het leven waard is, spelen een belangrijke rol in hun werk. Lataster-Czisch vermoedt dat het te maken heeft met het verlies van haar moeder, die overleed toen ze nog jong was: 'Misschien ben ik daarom zo verbonden met de tijdelijkheid van het leven. Het is een gemis dat onderdeel wordt van je persoonlijkheid.'

'Ziekte overkomt ons allemaal', legt Lataster zijn fascinatie voor het onderwerp uit. 'Heel lang gaat het goed, maar dan slaat het noodlot toe en moet je je daar ineens op instellen. De scherven bij elkaar rapen en er weer iets van zien te maken. Wij proberen geen ziekenhuisfilms te maken, maar te laten zien wat die weerloosheid doet met je identiteit.'

Geheugen
Wie ben je nog, als je niet meer bent wie je was? Als je geheugen wegvalt, of je gezondheid, of je sociale netwerk? Keer op keer proberen de Latasters die vraag te beantwoorden, nauwkeurig observerend, niet oordelend, maar wel uiterst betrokken. Daarin tonen hun films wel degelijk een eigen handschrift.

Na de film over borstkanker, zeggen ze, willen ze een lichter onderwerp kiezen. Het is een fase waar ze nu alweer naar uitkijken: nadenken over een nieuw project. 'Fantaseren over wat je gaat maken, als alles nog kan', zegt Lataster. 'Dat is het leukste.' We doen dat vaak op vakantie', zegt Lataster-Czisch. 'De hele tijd praten over de film die we zullen maken.'

Of ze ooit apart van elkaar een film zullen maken? Het zit er niet in. De samenwerking is te harmonieus - 'We maken nooit slaande ruzie, saai hè' - en de voordelen zijn te groot. 'Wij kunnen elkaar altijd wakker maken 's nachts, als we een goed idee hebben', zegt Lataster-Czisch. Lataster: 'Het is vaak zo'n gepuzzel en gezoek. Een film wordt beter als je er met zijn tweeën over nadenkt.'

Wij, première op 15 november.

De Latasters & IDFA

Onder de titel 'Latasters in Focus' toont het IDFA vier films van Peter Lataster (1955) en Petra Lataster-Czisch (1954), waaronder hun nieuwste documentaire Wij. Tijdens het IDFA presenteert het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid ook een dvd-box met werk van de Latasters. De box bevat een selectie van twaalf films, waaronder De bekoring (1991), Verhalen van een rivier (1994), Als we het zouden weten (2007), Niet zonder jou (2010) en Jeroen Jeroen (2012). Ook Wij is in de box opgenomen.

25 jaar IDFA: Nederlandse documentaires in de spotlights

Het programma rond Peter en Petra Lataster is niet het enige Nederlandse onderdeel op het IDFA; dit jaar zijn er meer Nederlandse documentaires te zien dan ooit tevoren. Dat is vooral te danken aan de invulling van het 25-jarig jubileum van het festival. Belangrijk onderdeel daarvan is het programma '25 Years Highlights of the Lowlands'. Vijftien Nederlandse documentaires uit de geschiedenis van het IDFA werden daarvoor geselecteerd, waaronder John Appels André Hazes - Zij gelooft in mij (1999), Metaal en melancholie (1993) van Heddy Honigmann, De grote vakantie (2000) van Johan van der Keuken, In het huis van mijn vader (1997) van Fatima Jebli Ouazzani en Stand van de sterren (2010) van Leonard Retel Helmrich.

Het 25-jarig bestaan wordt ook gevierd met een congres, het eerste in de geschiedenis van het festival. Hoe de Nederlandse documentaire zich profileert in het buitenland - en hoe het nog beter kan - is het onderwerp; de optimistische titel luidt 'Nederlandse documentaires veroveren de wereld!'.

Het congres, dat plaatsvindt op 22 november, is vooral gericht op documentaireprofessionals. Vijf sprekers zullen zich bezighouden met de manier waarop Nederlandse documentaires internationaal succesvol kunnen worden. Zo zal de Duitse regisseur Tom Tykwer vertellen over het creëren van betere verhaallijnen, en spreekt communicatiestrateeg Erik Kessels van KesselsKramer over marketing en branding. Paneldiscussies en filmfragmenten maken de dag af.

Hoewel de dreigende opheffing van het Mediafonds (onderdeel van het regeerakkoord) een flinke domper kan betekenen voor de sfeer, moeten optimisme en vooruitdenken de toon zetten, vindt het festival: 'We gaan niet de eeuwenoude discussie over tekortschietende subsidies nieuw leven inblazen. Dit congres moet draaien om frisse ideeën, creativiteit, inhoud, vorm, moed, uithoudingsvermogen en promotie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden