Peru heeft het hardvochtigste gevangenisregime van Latijns Amerika: Fujimori houdt 'terroristen' levenslang vast in betonnen doodskist

Otília Campos de Polay heet ze en ze is moeder van een van Peru's bekendste guerrillaleiders, de 44-jarige Victor de Polay....

Van onze correspondente

Ineke Holtwijk

LIMA

Aan de wand van de doorzonwoning in Lima hangt slechts een geschilderd portret van Victors overleden vader, een politicus. De foto's van haar zoon komen onderuit een kartonnen doos.

Is het zelfbescherming? Zijn lijden maakt haar gek van verdriet, zegt ze. 'Als ik langer dan een minuut aan hem denk, breek ik. Maar ik moet werken, volhouden. Wie brengt hem anders eten?' Otília de Polay is bijna zeventig, een keurige dame met nylonkousen die iedere dag om half negen in de colectivo, de ronkende bus stapt om te werken in de ijzerwinkel van de familie.

Ze heeft Victor voor het laatst twee maanden geleden gezien. Sinds de gijzeling zijn alle bezoeken afgelast. Op de foto's uit de doos staat een mooie puber met vaag indiaanse trekken en sluik zwart haar. Daarnaast een slanke man met snor, nu meer Aziatisch. Victor de Polay studeerde in Parijs en in Madrid. 'Zijn ideeën over het socialisme heeft hij in West-Europa opgedaan'. Zijn echtgenote en drie dochters wonen er al jaren in ballingschap.

Victor de Polay zit gevangen in een bunker in de marinebasis van Callao, de havenstad aangeplakt tegen Lima ligt. Zijn moeder gebruikt dezelfde omschrijving als de gijzelnemers voor zijn cel: een doodskist. Haar zoon leeft in een betonnen ruimte van twee bij tweeënhalve meter met een latrine en een luchtgat van vijftien centimeter. Een keer per dag krijgt hij wat gekookte groente en brood door een luik en een keer per dag mag hij een half uur buiten staan op een patio.

Zijn moeder is de enige die een keer per maand een half uur vanachter een glazen wand met hem mag praten. Zij neemt eten voor hem mee, honing, melkpoeder, crackers. Dingen die hij kan bewaren. En boeken. Cortazár leest hij. Churchills memoires moest ze mee terugnemen. 'Dat vinden ze te gevaarlijk. Politieke literatuur.'

Ze lacht. Af en toe maakt ze een relativerende opmerking over 'die meneer' zoals ze Fujimori noemt. Of over Sendero Liminoso, de andere guerrillagroep. Maar ze wil niets genoteerd zien. Ze is al zo vaak bedreigd over de telefoon.

Terreur, angst en vernedering zijn trefwoorden in haar verhaal. Zelfs familie van andere veroordeelde MRTA-leden nemen geen contact met haar op. Iedereen is bang voor represailles. Een advocaat kon ze met moeite krijgen toen haar zoon vier jaar geleden werd gearresteerd. Hij werd tot levenslang veroordeeld wegens 'verraad aan het vaderland'. Hem werd de dood van 37 mensen ten laste gelegd, slachtoffers van gevechten tussen het leger en de MRTA.

'Nooit heeft iemand hem met een revolver gezien', zegt zijn moeder. Het proces duurde twee dagen. De advocaat deed geen mond open. Het hielp hem weinig: een maand na de veroordeling van De Polay werd hij gearresteerd en tot dertig jaar veroordeeld.

Veertien maanden werd Victor de Polay in een steenkoude kelder gezet. Niemand mocht hem opzoeken. Hij was dertig kilo afgevallen, gemarteld en had een gebroken sleutelbeen toen hij naar Callao werd overgebracht. In een kooi toonde men hem aan de pers. 'Ze wilden hem vernederen.'

De vernederingen, het vluchtige proces, het harde gevangenisregime horen tot de standaardbehandeling voor terrorista's sinds 1992, toen Fujimori het parlement naar huis stuurde en per decreet ging regeren. Peru ging gebukt onder een golf van linkse terreur. Angst verlamde de Peruanen. Rechters veroordeelden guerrillero's zelden, uit angst daarna vermoord te worden.

Fujimori stelde de jueces sin rostro in, rechters achter een ondoorzichtige ruit wier stem wordt verdraaid. Het begrip terrorisme werd uitgebreid - ook zoiets vaags als mensen bang maken valt er nu onder. Verdachten kunnen worden veroordeeld door militaire rechters. De straffen werden hoger, bezoekuren korter. En Fujimori liet bunkers als in Callao bouwen.

Het Peruaanse gevangenisregime is het hardvochtigste in Latijns Amerika, zegt Miguel Huerta van het Nationaal Coördinatiepunt voor Mensenrechten. 'Het is erop gericht Sendero Luminoso en de MRTA en haar mensen kapot te maken.' Die mening wordt gedeeld door de VN-commissie voor mensenrechten. Ook op de rechtsgang is scherpe kritiek.

In de extra beveiligde gevangenissen zitten ongeveer vierduizend mannen en vrouwen veroordeeld wegens terrorisme. Het aantal MRTA-leden wordt geschat op 130 tot 450. Velen betitelen zichzelf namelijk niet zo. Velen, tenminste zevenhonderd, zitten onschuldig vast. De voorbeelden zijn legio, vertelt een vrijwilligster die gevangenissen bezoekt. Een vrouw die kamers verhuurde kreeg twintig jaar. Een huurder bleek zonder dat ze het wist een Senderista. Een vrouw die sandwiches voor een school verkocht, kreeg dertig jaar. Op het erf van haar huis bleken wapens begraven: dat had de aardige leerling die altijd haar karretje duwde gedaan.

De Wet van Arrepentimiento (spijt), die het mogelijk maakt strafvermindering te krijgen als je namen van terrorista's geeft, verergert het probleem. 'De delicten zijn zo vaag geformuleerd dat iedereen beschuldigd kan worden van alles door willekeurig wie dan ook en vervolgens veroordeeld wordt', zegt priester Hubert Lanssiers, Peru's bekendste mensenrechtenactivist.

Zal Fujimori het gevangenissysteem versoepelen? 'We hebben meer dan een jaar geleden een voorstel gedaan maar hij heeft nooit gereageerd', zegt de vrijwilligster. Huerta: 'Hij is geen man van dialoog. Onder druk is hij nog minder bereid iets toe te geven.' Otília de Polay is vooral bezorgd. Ze hoopt dat de verandering niet te laat komt. 'Victor kijkt soms zo raar en zijn handen trillen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden