Pertinent trouw aan de doctrine

Het debuut van Laurent Binet (1972) is niet gewoon bijzonder. Het is subliem. HhhH (Himmlers hersenen heten Heydrich) is de reconstructie van een aanslag die in Praag is gepleegd ten tijde van de Tweede Wereldoorlog: een geschiedenis die 'in romantiek en intensiteit de meest onwaarschijnlijke fictie ver achter zich laat', aldus Binet op een van de eerste pagina's.


Tegelijkertijd is het een verslag van hoe die reconstructie, de roman dus, tot stand is gekomen. Een gestileerd verslag uiteraard: de jaren van onderzoek, ploeteren, lezen, schrijven en schrappen komen in korte alinea's, in ironische zinnetjes aan bod. Ook moedeloosheid steekt soms de kop op. Op tweederde van de roman: 'Het is een bij voorbaat verloren gevecht. Ik kan deze geschiedenis niet vertellen zoals het zou moeten. Die hele warboel van personages, gebeurtenissen, data en de eindeloze vertakkingen van oorzaak en gevolg, en die mensen, echte mensen die echt hebben bestaan, met hun leven, hun handelingen en hun gedachten, waarvan ik een miniem flintertje aanstip. . .'.


Toch lukt het hem. Een trechter, dat is het beeld waarmee Binet zijn project zelf aanduidt. En dat is een treffende vergelijking. Tot net voor helft van de bijna 350 pagina's tellende roman krijgt de lezer een enorme hoeveelheid informatie te verstouwen. In korte, genummerde hoofdstukken (soms is een hoofdstuk niet meer dan een citaat of de weergave van een deel van een toespraak) schakelt Binet tussen verschillende momenten in de geschiedenis, niet per se in chronologische volgorde.


Van de fanatieke jonge Reinhard Heydrich tijdens een schermtoernooi naar de oprichting van het elitekorps de Schutzstaffel (SS) op 1 mei 1925 naar de memoires van Lina von Osten, Heydrichs vrouw, Leben mit einem Kriegsverbrecher. Een boek dat Binet aanvankelijk besluit niet te kopen (het kost 250 euro en is naar te vrezen valt behoorlijk zoetsappig), maar dat hij later toch aanschaft.


Dit alles is intrigerend genoeg, maar je wordt nog niet direct het boek in gezogen. Uit de eeuwenoude geschiedenis van Midden-Europa, de complotten die worden gesmeed, het verraad dat al voor het uitbreken van de oorlog aan de orde is (Chamberlain wordt zowel door de Tsjechen als door de Duitsers geminacht als hielenlikker) rijst het beeld op van Reinhard Heydrich, bijgenaamd De Beul van Praag. Een van de gevaarlijkste mannen van nazi-Duitsland: sluw, meedogenloos en onvoorwaardelijk trouw aan de doctrine. Hoofd van de Sicherheitsdienst (SD), directe chef van Adolf Eichman (eindverantwoordelijke voor de Endlösung), rechterhand van SS-leider Heinrich Himmler, en bovenal zeer gewaardeerd door de Führer zelve. SS'ers onder elkaar zeiden over hem: HHhH (Himmlers Hirn heißt Heydrich).


Bij het lezen dringt de gedachte aan die andere recente en succesvolle roman over een nazikopstuk zich op: het in 2006 met de Prix Goncourt bekroonde De welwillenden van Jonathan Littell. Het verschijnen daarvan bracht Binet aanvankelijk van de wijs, schrijft hij zelf. Maar hij vindt Littels boek, dat een andere opzet heeft, minder geslaagd. 'De welwillenden, dat is gewoon: Houellebecq bij de nazi's.'


Pas wanneer we in HhhH Heydrich en de situatie in Tsjechië goed in beeld hebben, verschijnen de helden ten tonele. De roman begint trekjes te vertonen van Tarantino's film Inglourious Basterds, zij het dat dit wél echt is gebeurd. Het wordt opeens razend spannend en leest supersnel.


De Slowaak Jozef Gabcík en de Tsjech Jan Kubis behoren tot het puikje van Tsjechoslowaakse militairen die in Engeland een speciale training hebben gehad. Ze zullen boven Tsjechië een parachutesprong maken. Aldaar geland moeten ze beginnen met het voorbereiden van hun missie: Reinhard Heydrich vermoorden.


Het is een onwaarschijnlijk verhaal, met moedige verzetsmensen in Praag, andere parachutisten die zich aansluiten, een stengun die dienst weigert, een wilde achtervolging, een crypte in een kerk als schuilplaats, verraad en vreselijke, bloedige represailles. Hollywood is er niks bij.


Net voor de beslissende scène aanbreekt biecht schrijver Binet op dat hij zich nog niet eerder zo dicht op zijn verhaal heeft gevoeld, het voelt alsof hij zelf in Praag is. Hij vraagt de mannen waarvan hij personages heeft gemaakt om vergeving. Hij schaamt zich om zich aan te sluiten bij deze stoutmoedige en schijnbaar onbewogen verzetsstrijders.


Ondanks zijn voornemen niets te willen verzinnen om de mensen die in zijn boek voorkomen zoveel mogelijk recht te doen, heeft Binet een modus gevonden om prachtige literatuur te maken van deze bizarre episode uit de geschiedenis. Het concept van de historische roman heeft bij hem een nieuwe invulling gekregen.


Theodor Adorno stelde dat poëzie schrijven na Auschwitz barbaars was. Wellicht had hij gelijk. Maar anderzijds: kunst, literatuur, muziek is het enige antwoord dat de mens kan geven op dat absurde, zinloze en gruwelijke lijden. Als Binet iets duidelijk heeft gemaakt met zijn HhhH dan is dat het wel.


Wineke de Boer


Laurent Binet: HhhH (Himmlers hersenen heten Heydrich).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden