Perspectief op vrouwen dat vrij is van objectiverende blik

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: kaart.

In een week waarin de risico's die een vrouw loopt als ze zich publiekelijk uit zo zichtbaar werden dat ze even niet meer konden worden genegeerd of weggewuifd, stond ik voor Pyke Kochs onvermijdelijke Mercedes de Barcelona in een verademend Museum Arnhem. Een vrouw die er zo ís, dat je er ongemakkelijk van kunt worden. Die maar blijft kijken alsof ze je de vraag opdringt: ja, zeg het maar, wat vind je? Een 'mengpersoon' zoals Freud het noemde, vanwege de dominantie die je in eerste instantie associeert met mannen. Een rechte blik, en geen uitweg in de nauwe ruimte waarin ze zich begeeft - alles is naar de kijker gericht, ze komt je ruimte binnen en het is nogal onmogelijk om daar neutraal onder te blijven.

Die confrontatie maakt óns verantwoordelijk. Zoals wij verantwoordelijk zijn voor ons oordeel, en onze gedachten, als Katja Schuurman haar billen op Twitter zet, in reactie op het seksisme waartoe GeenStijl een week eerder had opgeroepen en de brief die daarop volgde, die door 130 vrouwen onder wie Katja Schuurman (en mijzelf) werd ondertekend. Maakt mijn seksualiteit jou ongemakkelijk? Jammer joh. Seks en seksisme zijn niet hetzelfde. Vrouwen roepen niet op tot geweld door zichtbaar te zijn.

Beeld Collectie Museum Arnhem

Mercedes betekent genade, dat vind ik mooi. Waarschijnlijk is het een portret van een prostituee. Een prostituee met de naam genade. Ik werd verliefd op haar groene speld en dat mooie, maskerachtige Pyke Koch-gezicht. In de catalogus lees ik dat Koch zich misschien liet inspireren door foto's van prostituees in Marseille en Antwerpen met namen als Carmen de Toulon en Aïcha de Alger in het tijdschrift Variétés.

Het was pas even daarna, precies zoals de bedoeling van de schilder moet zijn geweest, dat ik de gesluierde heer zag. Een hartenheer, onder de zwarte sluier van Mercedes die over tafel valt. Terwijl de vrouw zich op de voorgrond dringt, is de man hier verscholen, zo min mogelijk zichtbaar gemaakt. Over hem heen liggen vrouwelijke attributen, de kwastjes van de sluier en een kam. Hij is er, maar niet te nadrukkelijk. De symboliek barstte even open als een bloem in een versnelde film. Toch blijft het licht; een kaart is immers een spel.

Ik dacht aan een artikel dat De Groene Amsterdammer deze week deelde van Casper Thomas over Cambridge-professor Mary Beard, een classicus die zich al lang begeeft op internet en series maakte voor de BBC. Al die uitingen leidden op enig moment wel tot online seksistische reacties, soms gewelddadig. Maar ik moest er dus aan denken, omdat erin stond dat ze een lezing had gegeven in het British Museum getiteld 'O, do shut up dear', over vrouwen in de oudheid en de literatuur, en de gevolgen die ze ondervinden als ze iets aan de kaak stellen.

Pyke Koch

Mercedes de Barcelona
1930, olieverf op doek, 110,5 x 80,5 cmMuseum Arnhem

Het schilderij is tijdelijk van zaal gehaald en is vanaf 1 juli weer te zien.

www.detailsofart.com

Van Penelope tot Io, van Echo tot Lucretia, van Shakespeare tot Flaubert, soms lijkt de geschiedenis één grote waarschuwing aan de dames: houd je mond, sois belle et tais-toi, of anders loopt het slecht af. Een overbekend gegeven - maar toch het noemen waard - is dat al die gedachten en gevoelens van vrouwen in de oudheid, geschiedenis en literatuur zijn opgeschreven door mannen. Zoals Beard zegt: 'God mag weten wat er in de vrouwen uit de Oudheid omging.'

Prostituees zijn er veel afgebeeld in de kunst, en vrouwen als lustobject ook. Wat Pyke Koch ons geeft is een perspectief op de vrouw dat vrijgemaakt is van de objectiverende blik. Mercedes gooit elke verwachting die je als kijker op basis van clichés over haar geslacht en beroep kunt hebben overhoop. En ze maakt even, subtiel, de man wat minder zichtbaar. Of de sluier iets met schaamte te maken heeft, mag hij zelf beoordelen. Wij zijn zelf verantwoordelijk voor onze reacties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden