Pennsylvania deelt kiesdistricten opnieuw in, en dat gaat Republikeinen zetels kosten

Is dit het einde van gerrymandering, oftewel 'politiek landje-pik'?

Vrijdag komt Pennsylvania met een nieuwe districtsindeling die tot een gelijkwaardiger verkiezingsuitslag leiden. Dat gaat de Republikeinen vrijwel zeker zetels kosten bij de komende Congresverkiezingen.

Demonstranten in Washington DC bij de behandeling van een eerdere zaak rond gerrymandering in oktober. Beeld afp

De rechters van Amerika moeten aan de wiskunde. Vrijdag moet de staat Pennsylvania met een kaart komen waarin de kiesdistricten opnieuw zijn ingedeeld. Ook in andere staten wordt er een hard gevecht gevoerd tegen het zogeheten gerrymandering, de electorale truc die tot vertekende verkiezingsuitslagen leidt.

De nieuwe kaart voor Pennsylvania kan de Democraten dit najaar helpen aan een meerderheid in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. De (theoretische) consequenties zijn dit jaar nog groter dan in andere jaren: een eventuele Democratische meerderheid kan straks een afzettingsprocedure beginnen tegen de president. Hoe dan ook zou de nu drievoudige macht van de Republikeinen in Washington gebroken worden.

Gerrymandering

Gerrymandering (een samenvoeging van de naam Gerry, de gouverneur die ermee begon, en het woord 'salamander', naar de kronkelige vorm van het resultaat) is al twee eeuwen oud, maar heeft de laatste jaren een grote vlucht genomen. Met speciale software kunnen de machthebbers in de staten hun kiesdistricten zo indelen dat hun eigen partij veel meer dan proportioneel vertegenwoordigd is in het Huis van Afgevaardigden.

De truc: in een staat moet elk district evenveel kiezers herbergen. Offer nu een paar districten op door daar zoveel mogelijk kiezers van de tegenpartij in te stoppen, dan wint je eigen partij in zo veel mogelijk andere districten met een relatief kleine meerderheid .

Bij de verkiezingen in 2016 kregen de Democratische en Republikeinse kandidaten voor het Huis van Afgevaardigden in Pennsylvania bijna evenveel stemmen. Maar dat resulteerde in 13 zetels voor de Republikeinen en 5 voor de Democraten. In North Carolina, ook zo'n gemengde staat, was het resultaat 10-3 voor de Republikeinen. In Michigan: 5-3. De Democraten kunnen er ook wat van: in Maryland haalden zij tweederde van de stemmen en wonnen 7 van de 8 zetels in het Congres.

'Operatie Redmap'

Omdat kiesdistricten elke tien jaar opnieuw worden getekend (dit gebeurt wegens veranderingen in bevolkingsaantallen), is er elke tien jaar een kans tot nieuwe manipulatie. Beide partijen doen dat, alleen waren de Republikeinen er de laatste jaren beter in.

De conservatieven hebben na de bevolkingstelling van 2010 hun campagnegeld en aandacht expliciet gericht op staten waar zij de districten konden gaan hertekenen als ze aan de macht kwamen. Deze 'Operatie Redmap' heeft de Republikeinen volgens het Brennan Center for Justice per saldo 16 tot 17 extra zetels opgeleverd in het Congres. Dat lijkt niet veel in verhouding tot het totale aantal zetels (435), maar is wel significant als je kijkt naar het verschil tussen de twee partijen (45).

Voormalig president Barack Obama wil voorkomen dat dat weer gebeurt, en probeert met zijn voormalige minister van Justitie Eric Holder de gerrymandering terug te draaien, na de volgende bevolkingstelling in 2020.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Alternatief

Rechters hebben zich lang afzijdig gehouden van deze praktijk. Maar in Pennsylvania besloten vijf rechters van het staats-hooggerechtshof onlangs dat de partijdige gerrymandering onwettig is, omdat de verkiezingen 'vrij en gelijkwaardig' moeten zijn, aldus de woensdag gepubliceerde uitleg. Het hof oordeelde dat het parlement van Pennsylvania vrijdag met een alternatieve districtindeling moet komen, waarna de (Democratische) gouverneur moet beslissen of dat alternatief goed genoeg is. De rechters hopen dat de nieuwe kaart nog kan worden gebruikt bij de verkiezingen dit jaar, die in mei beginnen met de primaries.

Ook in Wisconsin, Maryland en North Carolina oordeelden rechters de afgelopen maanden dat gerrymandering tegen de wet indruist, maar daar is het wachten wel op een uitspraak van het Hooggerechtshof, ergens de komende maanden. Overigens is de districtsindeling in ruim de helft van de Amerikaanse staten in handen van neutrale commissies.

Steeds is daarbij de vraag: wat is eerlijk? Een district dat eruit ziet als 'Mickey Mouse die Goofy schopt', zoals in Pennsylvania, is overduidelijk gekunsteld. Hoe kleiner dan omtrek, hoe natuurlijker het district. Maar de tekenaars moeten ook rekening houden met stadsgrenzen, en die zijn grillig.

Beter verspreid

Een nieuwe maat is daarom het 'efficiëntie-verschil'. In een districtstelsel, waarin maar één winnaar is, gaan de stemmen van de verliezer automatisch verloren. Maar ook elke stem die de winnaar krijgt boven de 51 procent, is in feite onnodig - en daarmee inefficiënt. De truc van gerrymandering is de kiezers zo te verdelen, dat zoveel mogelijk van hun stemmen effect hebben.

Het blijkt dat de Republikeinen in Pennsylvania nu 14 procentpunten efficiënter omgaan met hun stemmen dan de Democraten. Eerlijker kaarten komen uit op zo'n 8 procentpunten. Republikeinen hebben altijd nog voordeel, omdat Democraten vaak bij elkaar in de steden gaan wonen en daarmee veel 'nutteloze' stemmen uitbrengen.

Republikeinen zitten beter verspreid, en kunnen daardoor in meer districten de balans laten doorslaan. In Pennsylvania zal de eerlijke verdeling alsnog op 11-7 blijven steken, schatten politieke kaartenmakers. Het einde aan gerrymandering levert de Democraten niet vanzelf een overwinning op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.