Penguin maakte de 'pulpy' pocket respectabel

De Engelse uitgeverij Penguin Books bestaat zeventig jaar. Verzamelaars congresseren over vormgeving en omslagen. 'Penguin staat voor consistentie en oog voor detail.'..

Het kan eigenlijk alleen in Engeland. Een hele zaterdag eindeloos praten over de vormgeving van een letter.

Op de mooiste zomerdag van het jaar congresseren honderdvijftig toegewijde fans van Penguin-boeken urenlang in de donkere Lecture Room van het V & A-museum in Londen.

Op de vraag of het niet leuker zou zijn deze dag op een terras te zitten, antwoordt Jerry Elsman zonder aarzelen: 'Ik zou nergens anders willen zijn.'

Penguin Books – misschien wel de beroemdste boekenuitgeverij ter wereld – bestaat zeventig jaar. Er zijn jubileumboeken, er is een tentoonstelling in hetzelfde V & A en er wordt eindeloos gecongresseerd. Er is reden zowel met veel nostalgie terug te kijken naar het verleden, als hoopvol gestemd te zijn over de toekomst.

Het congres van zaterdag is georganiseerd door Penguins Collectors Society. De club telt vierhonderd leden wier idolen typografen en art-directors zijn als Jan Tschichold, Hans Schmoller en Germano Facetti. Ze zijn er alledrie niet – 'Facetti leeft nog wel, maar zijn gezondheid is te slecht', zegt de dagvoorzitter – maar de handtekeningenjagers

onder de Societyleden worden niet teleurgesteld. Er zijn genoeg andere fameuze en hoogbejaarde sterren uit de periode dat Penguin de literaire wereld veroverde; John Miles – typograaf uit de jaren vijftig, Romek Barber – ontwerper van de groene omslag van de misdaadromans en Jerry Cinamon – ontwerper van Penguinkunstboeken.

De leden van de Society zijn verwoede verzamelaars. Maar niemand heeft de illusie alle titels te kunnen bemachtigen. Sommige leden richten zich op een tijdsperiode, anderen op een reeks, bijvoorbeeld de Pelican-serie met de blauwe omslag.

Jerry Elsman verzamelt de zogenoemde Puffins, de kinderboekenreeks van Penguin. 'Ik heb nu drieduizend van de vijfduizend titels. Het voordeel van Penguins en Puffins is dat ze niet zeldzaam zijn. Ze werden in heel hoge oplages gedrukt. Alleen de allereerste exemplaren uit 1935 zijn soms moeilijk te krijgen. Ook de Biggles-boeken uit de jaren veertig vind je niet zo gemakkelijk .'

'Consistentie en oog voor detail', zo omschrijft Phil Baines de kracht van het Penguin-ontwerp. Hij werkte zelf jaren voor de bekendste boekenuitgeverij ter wereld en schreef onlangs het boek Penguin by Design. 'In de jaren tachtig en negentig is Penguin enige tijd de weg kwijtgeraakt. Maar nu wordt erwel veel aandacht besteed aan de omslag. En met het uitbrengen van een nieuwe reeks klassieken is weer een deel van de markt terugveroverd.'

Penguin werd in 1935 opgericht door Allen Lane. Hij vond de pocket niet uit, maar maakte die respectabel. In plaats van pulp gaf hij in dit goedkope formaat kwaliteitswerk uit van klassieke schrijvers en befaamde deskundigen. De aanvankelijke omslag was met twee horizontale lijnen verdeeld in drie vakken met twee verschillende kleuren. In het midden stond de titel van het boek en de naam van de auteur. Anthony Fokkers Flying Dutchman was een van de eerste boeken waarbij ook een klein tekeningetje – uiteraard van een vliegtuig – op de omslag prijkte.

De kracht van Penguin was de herkenbaarheid en de lage prijs die aanvankelijk ook bijna even groot als de naam van de auteur op de omslagen prijkte. Penguin maakte lezen daardoor populair onder de grote massa.

'Penguin had echter niet het monopolie op de pocket. Na de oorlog ontstond er veel concurrentie, ondermeer van Pan, en Allen Lane moest nieuwe wegen te zoeken. Er kwam een speciale ontwerpafdeling die met beperkte middelen unieke typografie en omslagen ontwikkelde. De horizontale strepen werden vervangen door verticale. Foto's waren geen taboe meer. De omslagen kregen aparte kleuren per genre: oranje voor fictie, blauw voor de Pelican-reeks van politieke, filosofische en populair-wetenschappelijke boeken.

'Als het maar simpel en duidelijk was', zegt Romek Barker.

Penguin werd uitgever van een steeds bontere boekenreeks: van dichtbundels tot de bijbel, boeddhistische geschriften en de koran. 'De typografie moest voor alle boeken zo eenvoudig mogelijk worden gehouden. Men wilde voor de koran een lichte niet te opvallende letter', herinnert John Miles zich.

Na het enorme succes van DH Lawrence controversiële Lady Chatterley's Lover in 1961 bracht Allen Lane het bedrijf naar de beurs. Hij werd een rijk man, maar hij was al te ziek om er van te kunnen genieten. In 1970 werd Pearson (de uitgeverij van The Financial Times en The Economist) eigenaar van Penguin. 'Op dat moment was Penguin een nationaal instituut, zoals de BBC', weet Barker.

John Mortimer, een toegewijd Penguin-fan, herinnert zich hoe zijn vrouw hem elke maand de catalogus van nieuwe boeken opstuurde. 'Ik was als militair gestationeerd in Cyprus. Ik gaf de titels in de catalogus aan en zij kocht ze voor mij en stuurde ze op. Ik schafte zelfs het boek over Chinees porselein aan, niet omdat ik van Chinees porselein hield, maar omdat het van Penguin was. Je stak er altijd iets van op.'

Penguin schuwde veranderingen, maar stond niet stil. Het klassieke werk The Great Gatsby heeft in zeventig jaar tien verschillende omslagen gekend. Afgezien van het logo gingen de boeken steeds meer lijken op die van andere uitgeverijen. Ze werden ook steeds duurder, waarmee Penguin in de jaren tachtig haar eigen graf groef. 'Penguin heeft altijd moeite gehad de balans te vinden tussen kwaliteit en kostenefficiency', zegt Baines.

Henrik Kubel heeft net een ontwerp gemaakt voor de Amerikaanse uitgave van de Zadie Smith's bestseller White Teeth. 'Ze willen de beste mensen, maar ze kunnen ze niet altijd betalen', zegt hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden