Pelgrim en toerist in de Vrouwe verenigd

ZO'N VIJF MILJOEN MENSEN PER JAAR VERSCHIJNEN IN FATIMA VOOR ONZE VROUWE. OM TE BEDANKEN, EN VOOR WAT GELUK, LIEFDE EN GEZONDHEID....

Twee dagen heeft João Figueiredo (25) er over gedaan vanuit Coimbra, waar hij in het dagelijks leven schoolmeester is. Hoe ver dat is? Och, zo'n zeventig kilometer. João is komen lopen. Met een groep van vijftig bedevaartgangers, onder wie zijn vriendin die naast hem op haar knieën over het plaveisel ploetert.

Het reisschema: zaterdagochtend om drie uur opstaan, tot vijf uur 's middags doorlopen, ergens overnachten, weer om drie uur op - en toen waren ze net op tijd voor de grote internationalemis van 11 uur hier op het plein. Ze doen het vaker, eigenlijk elk jaar, in april of mei.

Het is zondag, vroeg in de middag. Veel mensen zijn al uitgezwermd over de straten van Fatima en de omringende parkeerplaatsen; hele families scharen zich rond de picknicktafels. Aan de ene kant van het plein pieken een stuk of wat hijskranen boven de gigantische bouwplaats uit, waar in 2007 de deuren van de nieuwe Kerk van de Heilige Drieëenheid opengaan. Daar recht tegenover de 'neobarokke' basiliek (1928-'53). En in het centrum: het Mariakappelletje (de capelinha), precies op de plek van de eikenboom waar Onze Vrouwe op 13 mei in 1917 voor het eerst aan de drie kinderen verscheen.

João sloft kalm door, neemt nog een trek van zijn shaggie, drukt de peuk onder zijn voet uit en mompelt iets van 'momentje'. Uit zijn rugzak diept hij zijn reutelende mobieltje op, terwijl nu een metertje of wat achter hem zijn vriendin geconcentreerd doorzwoegt: het kapelletje van Onze Vrouwe is nog best ver en dan moet ze er ook nog op haar knieën omhéén.

Waarom? João houdt het vaag, iets over een 'belofte' die ze allebei hebben gedaan. Om te bedanken zijn ze hier, maar ook om te vragen om 'geluk, liefde en gezondheid'. Zij op haar knieën, hij als haar coach - zo is de rolverdeling.

Het behoort tot de 'attracties' van Fatima, het in natuursteen gemarkeerde pad over het plein voor de Basiliek van Onze Vrouwe van de Rozenkrans van Fatima, dat de pelgrim op zijn knieën moet gaan. Wel honderd nationaliteiten ondernemen de reis naar Fatima (120 kilometer ten noorden van Lissabon), al zijn het op de eerste plaats Portugezen die 'Nossa Senorha' met een bezoek vereren. Van de buitenlanders is het leeuwendeel afkomstig uit Spanje; Italië is een goede derde, gevolgd door Amerika, Ierland en Duitsland op een gedeelde vierde plaats. Geschat aantal bezoekers per jaar: 5 miljoen.

Dat Fatima tot het 'topsegment' van bedevaartplaatsen behoort, is deels te danken aan paus Johannes Paulus II. Volgens Miguel Sousinha, directeur van het regionale toerismebureau, heeft het Fatima in geen geval kwaad gedaan: hoe de vorige paus zijn liefde voor Onze Vrouwe niet onder stoelen en banken stak. Zij had hem immers gespaard, toen hij in 1981 op 13 mei - háár dag - op het Sint Pietersplein in Rome werd neergeschoten.

Een jaar later toog Johannes Paulus vervuld van dankbaarheid naar Fatima, met de kogel die operatief uit hem was verwijderd als geschenk. Op inventieve wijze werd die in de kroon van Onze Vrouwe gemonteerd (showcase no. 1 op de expositie Fatima Luze Paz ): pal in het centrum waar de stralen van de kroon samenkomen, onder de blauw-schitterende bol die de wereld symboliseert.

En andermaal verblijdde de paus Fatima met een cadeau. In 1991 kwam hij met een complete betonplaat uit de Berlijnse muur. Teken van de 'bevrijding' van het rode gevaar, dat niet alleen hem zo bezig had gehouden maar ook de Moeder Gods, getuige het feit dat ze bij haar verschijning in 1917 ten overstaan van de drie kinderen indringend waarschuwde voor de heerszucht van die goddeloze Russen.

In het heilige jaar 2000 was hij er weer op 13 mei: Johannes Paulus ging voor op het plein tijdens de massaal bijgewoonde zaligverklaring van Jacinta (1910-1920) en Francisco (1908-1919) Marto, twee van de drie uitverkoren herdertjes. Broer en zus overleden piepjong, hun nichtje Lucia bleef achter om te kunnen getuigen van de woorden die hen waren ingefluisterd.

In de zomer van 2000 werd eindelijk het 'derde geheim' van Fatima onthuld: OnzeVrouwe had de aanslag op de paus al in 1917 voorzien!

Allemaal prachtige pr, en niet alleen voor Onze Vrouwe. Het heiligdom, een volcontinu bedrijf met 190 werknemers en een legertje vrijwilligers, letterlijk en figuurlijk de harde kern van dit uit de grond gestampte reli-centrum, vaart er wel bij. Om nog maar te zwijgen over de lokale economie: 63 min of meer commerciële logeeradressen kent het dorp van tienduizend inwoners, en vijf religiosafabrieken.

De laatste jaren hebben de bezoekerscijfers zich gestabiliseerd. Derhalve was de dood van Johannes Paulus, of beter: de timing ervan, eerder een streep door de rekening dan een zegenrijke verlossing: volgens ingewijden stond voor de komende 13 mei de heiligverklaring van Jacinta en Francisco op stapel.

Blijft dat 2005 een andere historische gebeurtenis in petto had: het overlijden van Zuster Lucia (97) op 13 februari. Dat moet toch aanloop geven, zou je zeggen, als de laatste ooggetuige (Fatima in Lucia's own words, 14de druk, 2004) die zelf weldra zalig zal zijn, het tijdelijke voor het eeuwige verruilt?

ou nee', zegt pater José 'N Baptista, hoofd Pelgrimzaken van het heiligdom van Fatima. Want Lucia blijft op eigen verzoek voorlopig nog in Coimbra, waar ze teruggetrokken leefde als Carmelites. 'Om de zusters te plezieren, omdat ze me hebben laten weten dat ze dat verlangen hebben' (in haar eigen woorden), blijft ze daar in principe een jaar lang begraven. Daarna wordt ze misschien overgebracht naar Fatima, waar in de basiliek naast het graf van Jacinta alvast een blanco marmeren plaat voor haar klaarligt.

Het heeft wat voeten in de aarde om padre Baptista te vinden. 'Hij zal in de mis van negen uur zitten', verklaart de informatiebaliemedewerkster zijn afwezigheid. Bij haar moet je zijn voor een trouwerij of doop. Speciale misintenties? Kosten: 7,50 euro voor een gewone mis en 250 euro voor een Gregoriaanse, volgens de lijst op de balie.

Als de padre tevoorschijn komt, een olijke eind-dertiger in korte, blauwgeruite hemdsmouwen, blijkt hij een en al verbazing. Hij, een afspraak? Maar hij neemt alle tijd om bijvoorbeeld uit te leggen dat het geen garantie is dat de misintenties die in Fatima zijn 'gekocht' (voor een overleden familielid of uit dankbaarheid), ook daadwerkelijk hier ten uitvoer worden gebracht.

Waar en wanneer is ongewis, en zelfs in welke taal. 'Misschien wel ergens in Afrika', zegt hij. Want elke (armlastige) parochie kan, met bisschoppelijke goedkeuring, aanspraak maken op de intenties van Fatima, inclusief het bijkomende geldbedrag. De Basiliek van Onze Vrouwe heeft er toch genoeg, en meer dan ze aankan.

Eenzelfde soort ruimhartige efficiëntie vind je buiten op het plein in het ritueel van het kaarsen branden. Daar is weinig intiems aan. Zo zijn er achter de capelinha van Onze Vrouwe twee kaarsenkramen. In plastic kratten worden de kaarsen vanaf 0,35 cent aangevoerd en aangevuld. Je pakt zoveel je wilt (een arm vol is heel gewoon), werpt het benodigde geld in een gleuf en begeeft je naar de brandplaats - die het aanzien heeft van een flink gebruikte, buitenproportioneel model barbecue.

Durfals wagen zich dicht bij het vuur, dat geweldig kan oplaaien. Gedurende spitsuren, met name op zaterdag en zondag, ontaardt het traditionele kaarsje branden hier makkelijk in een grote fik waarin het alleen van een afstandje veilig kaarsen mikken is. Mindere helden doen wat het 'santuario' aanraadt: 'Please, leave your candle here. We will light it as soon as possible .' Die stapelen hun kaarsen in een van de daartoe gereedstaande grijze bakken. En toch gaat het er heel gedisciplineerd, ja waardig aan toe.

Fatima mag anno 2005 in een minidipje zitten, de toekomst ziet er goed uit. Twee jaar geleden wijdde een eerste internationale 'expert meeting' zich aan de vraag hoe om te gaan met het fenomeen bedevaartplaats in het moderne tijdsgewricht vanuit het oogpunt van toerisme.

Wat daar in elk geval duidelijk werd, zegt Miguel Sousinha van het toerismebureau: dat de pelgrim en de toerist geen strikte, onvervreemdbare categorieën zijn. Dus is het raadzaam om bestaande faciliteiten op te waarderen en de vereerders van Onze Vrouwe ook te wijzen op, zeg, een golfbaan in de buurt. Ja, er is tegenwoordig een internetcafé in het dorp (roltrap op in het 'Shopping Centre'). Juist deze week was er voor het eerst een fado-avond; port proeven kan tegenwoordig ook. En zo zal Fatima de komende jaren doorgroeien naar een bestand van twee viersterren-en zes driesterrenhotels en een totaal van zeventienduizend bedden (inclusief pension, klooster, bed & breakfast).

Enig respijt is er, voordat de volgende hausse losbarst met de verhuizing van Lucia's overblijfselen uit Coimbra en, niet te vergeten, de voltooiing van de nieuwe kerk. Op 40 miljoen euro wordt het ontwerp van de Griekse architect Alexander Tombaziz geschat: een halfverzonken rond gevaarte met een flexibele indeling; in de kleine variant is er plaats voor drieduizend mensen, op zijn grootst biedt de Kerk van de Heilige Drieëenheid onderdak aan bijna tienduizend bezoekers.

Vooral in de winter is er behoefte aan een inpandige gebedsruimte. En waar nu vaak op het laatst, aan de hand van het weer en de opkomst, wordt besloten waar de eredienst plaatsheeft, wordt die procedure straks nog ingewikkelder. 'Dan is het: of buiten op het plein, of in de basiliek of in de nieuwe kerk', lacht José Baptista.

hl sinds de jaren zeventig stond onderwerp op Ade agenda, maar de gewenste maat ('Aanvankelijk: 30.000 zitplaatsen') is mettertijd flink bijgesteld. Nu de eerstesteenlegging allang en breed achter de rug is (met een broksteen van het graf van Petrus in Rome), wordt graag gememoreerd dat Nossa Senorha haarzelve in 1917 de financiële reserves van het heiligdom min of meer tot een doorlopend bouwfonds heeft bestemd. Want toen Lucia haar bij de vierde verschijning vroeg wat te doen met het geld dat de mensen - die inmiddels van heinde en ver toestroomden - achterlieten op de verschijningsplek, liet zij zonder dralen weten dat een deel diende voor het 'feest' van Onze Vrouwe van de Rozenkrans en de rest was bestemd voor de bouw van een kapel op deze plaats.

Onze Lieve Vrouwe van Portugal, een duvelstoejager is zij. Zij verstrekt net zo makkelijk bouwopdrachten als dat ze een voetbalwedstrijd in uw voordeel beslist. Romario's shirt kreeg ze cadeau nadat Brazilië in 1994 wereldkampioen was geworden; te zien op de expositie Fatima Luz e Paz, waar ook de trui van wielerkampioen Agostinho wordt gekoesterd.

En vandaag is de brandweer van Portugal in vol ornaat met meer dan 1000 man uitgerukt om haar te eren ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van de federatie van brandweercorpsen - op hetzelfde moment dat in Rome de nieuwe paus zijn eerste mis opdraagt. Met vaandels en blinkende helmen vormen ze een erehaag langs het pad dat tussen dranghekken is uitgespaard voor de opkomst van Onze Vrouwe. Van de 'capelinha' wordt ze voor de mis naar het openluchtaltaar gedragen.

Een jas, een helm en een spuitstuk krijgt ze tijdens de offerande aangeboden op fluwelen kussens. En als het tijd is voor de communie en een stuk of veertig geestelijken met hosties het plein op gaan, staat een ander brandweergroepje klaar met witte paraplu's. Tegen de dreigende regen is de eerste gedachte. Maar die paraplu's blijken bakens van herkenbaarheid voor wie wil meedelen aan de tafel des Heren.

Dan de vredewens en zegen. En terwijl Onze Vrouwe het altaar verlaat, schalt het Ave Maria van Fatima ('A treze de maio na Cova da Iria, apareceu brilhando a Virgem Maria') over het plein en wuiven de mensen haar na met hun zakdoekjes. 'Ave, ave...' Ook de brandweerjongens en -meisjes in hun vuurrode bomberjacks zwaaien.

De aantrekkingskracht van Fatima? Zelfs voor padre José Baptista blijft het een beetje een mirakel. 'Een bekend Portugees gezegde luidt:

Os santos da casa n & atilde;o fazem milag res. Je moet dus de deur uit, want van de heiligen thuis heb je geen wonderen te verwachten.' n

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden