Peking remt uitbundige groei met ijzeren vuist

Ter bestrijding van de Chinese oververhitting grijpt Peking terug op paardenmiddelen uit de communistische tijd. Bij staalfabriek Tieben is de directie opgepakt....

Van onze correspondent Hans Moleman

Daar doemt de boosdoener op aan de horizon. Immense stalen geraamtes, schoorstenen en bouwkranen priemen de grijze lucht in van de Yangtze delta, een paar kilometer rechts van de zesbaans snelweg van Shanghai naar Nanjing. Een zijweg vol gaten, stukgereden door intensief bouwverkeer, leidt naar de Tieben staalfabriek.

Verroeste buizen, half opgetuigde smeltovens en hallen, omgewoelde grond en een onwerkelijke stilte. Zo ziet een staalcomplex-inaanbouw dat opeens is stilgelegd er dus uit.

Tieben had een van de grote nieuwe staalfabrieken van China moeten worden, de droom van de 41-jarige ondernemer Dai Guofang. Met een investering van een miljard euro zou het complex vanaf volgend jaar een dikke acht miljoen ton staal gaan produceren om de onstuimig groeiende economie van het land te voeden. Dais drang om snel in het staal te gaan valt te verklaren: de 66 belangrijkste staalfabrieken van China verdienden door een sterk gestegen vraag alleen al in de eerste drie maanden van dit jaar ruim twee miljard euro. Maar als alle uitbreidingsplannen her en der in het land doorgaan, zit China eind volgend jaar wel opeens met een forse overcapaciteit. Er kan dan 330 miljoen ton staal worden gemaakt, 15 procent meer dan nu, terwijl er pas in 2010 vraag is naar dergelijke hoeveelheden.

Nu zit Dai in de cel, samen met negen andere directieleden. En de filiaalchef van de Bank of China in de nabijgelegen stad Changzhou (150 kilometer van Shanghai) is ontslagen omdat hij Tieben voor honderden miljoenen aan 'illegale' leningen toeschoof. Andere hoge plaatselijke partijleden zijn berispt. Want Tieben is door de centrale regering in Peking tot afschrikwekkend voorbeeld gemaakt van hoe het niet moet.

De investeringen in de staalsector verdubbelden vorig jaar in China, ondanks waarschuwingen van de regering dat overproductie dreigt. Omdat de staalsector het beste voorbeeld is van de oververhitting waar sommige delen van economie onder lijden, haalde premier Wen Jiabao onlangs 'met ijzeren vuist' uit. Hij verordonneerde het staken van de aanbouw van Tieben. Want de leiding in Peking maakt zich steeds meer zorgen dat de onstuimige groei tot ongelukken gaat leiden, omdat er tientallen miljarden verdwijnen in nieuwe fabrieken, bedrijvenparken, luxe flats en kantoren met twijelachtig economisch nut.

Deze investeringen, die zoveel cement, staal, aluminium, olie en andere grondstoffen vreten dat China dit jaar voor het eerst in lange tijd meer in-dan uitvoert, wil Peking krachtig afremmen. Daarom kregen de staatsbanken onlangs te horen dat ze hun leningen aan oververhitte sectoren als de staal-en aluminiumsector en de bouw moeten afknijpen. Om het vertrouwen van de buitenwereld, die grootscheeps investeert in China als 'de werkplaats van de wereld', te behouden. Want die exportgerichte investeringen moeten juist weer wdoorgaan.

Operatie 'IJzeren Vuist' hoopt de varkenscyclus van overcapaciteit en kapitaalvernietiging te bedwingen. Hoe serieus het probleem is, blijkt uit de vele leningen die niet terugbetaald worden aan de bank. Begin dit jaar zag de regering zich genoodzaakt bijna veertig miljard euro in staatsbanken te pompen, om het vertrouwen in de banken overeind te houden. Het is een reorganisatiepoging die, door het snel gegroeide economisch gewicht van China, van belang is voor de gezondheid van de hele wereld. Want als China koorts heeft, gaat de rest van de wereld tegenwoordig ook kwakkelen. De grote vraag uit China stuwt de prijzen van allerlei grondstoffen omhoog. Maar hoe krijg je in een land waar ongebreidelde groei tot voor kort de enige maatstaf was voor succes de geest weer in de fles?

Zie staalfabriek Tieben: door terug te grijpen op vertrouwde paardenmiddelen uit de communistische commando-economie. In februari werden de hoge kaders uit alle provincies al naar de Centrale Partijschool in Peking ontboden om een week lang streng te worden onderhouden over investeringsdiscipline. En omdat velen er natuurlijk toch op blijven mikken de projecten in hun eigen stad en streek koste wat kost te laten doorgaan, werden enkele hardleersekameraden uit Changzhou vervolgens als nationaal voorbeeld gesteld. De cel in, ontslag, verplichte zelfkritiek.

Het instrumentarium is afgestemd op de bijzondere kenmerken van de overgangseconomie die China heeft. Hoewel Peking de wereld graag wil doen geloven dat er al een markteconomie is, zijn allerlei sectoren of delen ervan nog lang niet zover. Lokale filialen van de staatsbanken geven eenvoudig grote leningen voor projecten die niet renderen, waarbij plaatselijke partijnetwerken de doorslag geven. De mentaliteit is 'als het mis gaat draait de staatskas in Peking er toch voor op', aldus een buitenlandse ondernemer in Shanghai, die al vele jaren meedraait in de lokale economie.

De dag na de strafexpeditie tegen Tieben kondigde de regering in Peking daarom aan dat alle grote projecten in het land opnieuw centraal bekeken worden. Staal-, aluminium-en cementfabrieken, vergader-en congrescentra, bedrijvenparken, winkelcentra, trainingscentra, golfbanen en ook partij-en regeringsgebouwen die in aanbouw zijn of nog alleen op papier staan moeten het groene licht van Peking krijgen. Zo niet, dan is het einde oefening.

Het dreigement lijkt enig effect te hebben, als de staatspers mag worden geloofd. Zo heeft de Oostelijke Hoop Groep, het voedselen biotechconglomeraat van Liu Yonghao, een zakenman die groot werd in het varkensvoer, de uitbreidingafgeblazen van een grote aluminiumsmelter in Binnen-Mongolie. En in Shenzhen, bij Hong Kong, werd de bouw van een gigantische autostad afgeblazen. Shenzhen droomde ervan het Detroit van China te worden.

Maar tot dusver heeft geen enkele autoproducent zijn uitbreidingsplannen afgeblazen, terwijl ook in deze sector indrukwekkende overcapaciteit dreigt. China heeft al ruim honderd verschillendefabrieken, en omdat er in de jonge automarkt nog goed geld wordt verdiend, staat een bonte reeks ondernemingen van airconditioningmakers tot melkfabrieken te popelen om op de trein te springen.

De Chinese regering hoopt met een mix van ingrepen en dreigementen de economische groei in 2004 te beteugelen tot zo'n 7 procent, 2 procentpunt minder dan vorig jaar. Maar in het eerste kwartaal schoot de groei verder omhoog naar 9,7 procent. In de tweede helft van het jaar zal moeten blijken of banken en bedrijven luisteren naar Peking.

Op de terugweg van het stilgelegde staalcomplex bij Changzhou geeft het voorbijtrekkende landschap een indruk van de zwaarte van de opgave voor de Chinese bestuurders. Tussen de rijstvelden en akkertjes van de Yangtze delta doemt het ene na het andere bedrijfscomplex op. Oude fabrieken, verlaten fabrieken, nieuwe fabrieken, fabrieken in aanbouw, fabrieken die net klaar zijn en leeg staan. Een complete flatwijk, midden in een niemandsland, net opgeleverd en helemaal leeg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden