Peking pakt na de vliegen ook de tijgers aan in anticorruptiestrijd

Tegen Zhou Yongkang, tot voor kort een van de machtigste mannen van China, is een onderzoek geopend wegens 'ernstige schendingen van de discipline'.

AMSTERDAM - China onderwerpt een van zijn machtigste politici van de afgelopen jaren aan een onderzoek wegens corruptie. Met deze opzienbarende stap laat president Xi Jinping zien dat hij zijn greep op de macht zodanig heeft versterkt dat hij ook de partijelite durft aan te pakken. Doelwit is Zhou Yongkang, ex-politbureaulid en voormalig hoofd van het veiligheidsapparaat.


Nooit eerder heeft de Chinese communistische partij op zo'n hoog niveau onderzoek gedaan naar corruptie. Zhou was tot 2012 een van de negen leden van het Staand Comité van het Politbureau, het belangrijkste partijorgaan. De staatsmedia meldden gisteren dat een onderzoek is geopend tegen Zhou vanwege 'ernstige schendingen van de discipline', het gebruikelijke eufemisme voor corruptie.


Dat Zhou (71) in ernstige problemen verkeerde, was al een tijd duidelijk. Hij is geruime tijd niet meer in het openbaar gezien en zou onder huisarrest staan. De ene na de andere protegé van hem werd de afgelopen maanden ontslagen of in staat van beschuldiging gesteld. Een belangrijke bondgenoot van Zhou, partijbons Bo Xilai, is vorig jaar wegens corruptie en machtsmisbruik tot levenslang veroordeeld.


Toch bleef de vraag hoe ver president Xi kon gaan met zijn voornemen om zowel de 'vliegen' als de 'tijgers' aan te pakken in de strijd tegen corruptie. De ongeschreven regel was tot nu toe dat leden van het politbureau tijdens hun pensioen niet worden achtervolgd door justitie. Een justitieel onderzoek op het niveau van Zhou zou de president onmogelijk kunnen doorzetten zonder ruime steun van de zittende en gepensioneerde partijelite.

Smeergeld

Naar nu blijkt is het zelfvertrouwen van Xi, die in 2012 partijleider en in 2013 president werd, groot genoeg om de immuniteit van de hoogste partijchefs te doorbreken en de invloedrijke Zhou aan te pakken. Waarnemers achten de president inmiddels machtiger dan diens voorgangers Hu Jintao en Jiang Zemin. Hij wordt door sommigen al beschouwd als de sterkste leider sinds Deng Xiaoping, de man die de deuren van China openzette voor de buitenwereld en de aanzet gaf voor de hervormingen die van China een economische grootmacht maakten.


Waar Zhou precies van wordt verdacht, is niet bekendgemaakt. Volgens geruchten heeft hij voor honderden miljoenen euro's smeergeld ontvangen uit de olie-industrie. Het ligt ook voor de hand dat de beschuldigingen verband houden met de enorme kapitalen die zijn familieleden vergaarden in sectoren waar Zhou zijn invloed kon laten gelden. The New York Times taxeerde de waarde van bezittingen in de olie- en gassector van Zhou's zoon, een schoonzus en de schoonmoeder van zijn zoon op een miljard dollar. Bij die schatting is geen rekening gehouden met bezittingen in het buitenland en onroerend goed.


Lange tijd werd Zhou als onaantastbaar beschouwd. Hij kon terugvallen op een uitgebreid netwerk dat hij in de loop van zijn glansrijke carrière had opgebouwd. Hij was partijbaas in de zuidwestelijke provincie Sichuan, onderminister voor de olie-industrie, directeur bij de China National Petroleum Corporation en minister voor natuurlijke hulpbronnen.


Vooral als veiligheidschef werd de altijd grimmig kijkende Zhou een man om rekening mee te houden. Op die post controleerde hij de politie, het veiligheidsapparaat, rechters en aanklagers. Zijn begroting voor binnenlandse veiligheid was groter dan die voor defensie. Het was zijn taak ervoor te zorgen dat stakingen, rellen en andere ongeregeldheden het communistische bewind niet konden ondermijnen. Voor dissidenten was hij de kwade genius achter de talloze arrestaties die in zijn periode werden verricht.


Als hoofd van de staatsveiligheid had hij toegang tot informatie over partijgenoten, ook over politici die hij als bedreigend kon ervaren. Dat gaf hem extra macht. Mogelijk te veel. Op een partijcongres in november 2012 werd zijn functie gedeeltelijk uitgehold. Zhou ging met pensioen.

Vergelding

Met het onderzoek tegen Zhou kan Xi laten zien dat zijn anticorruptiecampagne meer is dan retoriek en dat hij niet alleen de 'vliegen' laat boeten. Het maakt hem geloofwaardiger bij de bevolking. Tegelijkertijd geeft hij een waarschuwing aan degenen die plannen mochten hebben hem de macht te betwisten. De boodschap is dat hij sterk genoeg is om rivalen uit te schakelen.


Waarschijnlijk speelt ook een ander motief mee: vergelding. Zhou keerde zich destijds tegen de verkiezing van Xi Jinping tot partijleider. Hij steunde Xi's potentiële rivaal Bo Xilai en zou weifelend hebben opgetreden toen deze betrokken raakte bij het schandaal dat hem uiteindelijk in de cel deed belanden. Xi kan nu met Zhou afrekenen.


Als Zhou voor de rechter wordt gebracht, zal dat door Peking worden uitgevent als een groot succes in de strijd tegen corruptie. Maar een proces heeft ook risico's voor de partij. Het kan licht werpen op de versmelting van politiek en zakenleven. Op de verrijking van partijfunctionarissen en hun familie. En de vraag opwerpen of er meer hoge politici zijn die een proces verdienen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden