Peilers bepaalden verkiezingsuitslag

Meer dan ooit zijn de afgelopen verkiezingen beïnvloed door opiniepeilingen. De zegetocht van het CDA was de verrassing, zelfs vlak voor 15 mei zaten de peilingen er acht tot tien zetels naast....

EEN HALF jaar lang hebben politieke peilers op de toppen van hun roem geleefd. Met Pim Fortuyn leken de Tweede-Kamerverkiezingen een loterij. Niets was zeker, alles werd nieuws. En dus haalde elke peiling de voorpagina's. Van week tot week lieten ze Fortuyns aanhang groeien. De paniek bij zijn opponenten deed de rest. Nog nooit was het zo onvoorspelbaar.

Heel goed scoorden daardoor 2Vandaag en Nova. Het geld dat de actualiteitenrubrieken besteedden bij Nipo en Interview/NSS, verdiende zich in media-aandacht ruimschoots terug. En de Volkskrant kon zich verheugen in een wassende schare fans van de Politieke Aandelenmarkt, de alternatieve peiling die preciezer zou zijn dan alle andere.

En toen werd Pim Fortuyn vermoord.

Alle peilingen in de prullenbak. De samenleving in shock, daarna in rouw. En de kiezer wist niet waar hij het zoeken moest. Zijn radeloosheid werd nog groter toen de politieke campagnes werden stilgelegd, en daarna ook de peilingen.

Tot het laatste weekeinde voor de verkiezingen was de Politieke Aandelenmarkt (PAM) het enige voorspel-instrument. Op de PAM kopen en verkopen een kleine 2500 beleggers politieke aandelen. Hun voorkeur of smaak doet er niet toe. Ze kopen PvdA als ze denken dat de PvdA wint, en vice versa. Omdat niemand een dief van zijn eigen portemonnee wil zijn, zou de PAM een buitengewoon krachtige voorspeller moeten zijn.

De avond van de moord op Fortuyn reageerden de beleggers heftig. Sommigen hielden de markt voor gezien, het plezier was eraf, anderen deden snel hun aandelen LPF van de hand. Het geprognotiseerde zetelaantal voor de LPF daalde scherp van 23 naar 11, en veerde de volgende ochtend terug naar het oude niveau. De koers van de VVD vertoonde het omgekeerde beeld. Eerst grote winst, toen toch maar niet. Paars moest boeten. En aarzelend kwam het CDA bovendrijven als grootste partij.

Sinds Balkenendes knuffel voor zijn moeder weten we dat die aarzeling misplaats was. Een inschattingsfout. De PAM-beleggers misten, net als Nipo en Interview/NSS, de verkiezingsuitslag ruimschoots. Vooral de uitslag voor het CDA werd verkeerd voorspeld. Interview/NSS zat er met een marge van 8 zetels nog het dichtst bij. PAM en Nipo zaten er tien zetels naast.

Waardoor hadden de peilingen het zo bij het verkeerde eind? Ze zouden heel goed zelf de oorzaak kunnen zijn. Bij het bureau Interview/NSS geldt de 'Eerste wet van Aad van der Veen'. Van der Veen is een senior-opiniepeiler bij Interview en was lange tijd steun en toeverlaat van Maurice de Hond. Zijn wet luidt dat alle ontwikkelingen die kort voor de verkiezingen worden waargenomen, in de verkiezingsuitslag zullen escaleren.

Deze escalatie - de winnaar wint meer dan hij won - werd nog versterkt doordat kiezers na de moord op Fortuyn bijna een week verstoken waren van politieke informatie. Voor 15 mei werden nog slechts twee peilingen gepubliceerd. Die van Nipo op de maandag, en die van Interview op de dinsdag voor de verkiezingsdag. Beide lieten ruimte voor één conclusie: het CDA werd de grootste.

De media, evenzeer verstoken van politiek nieuws, schonken ruim aandacht aan de peilingen. 'CDA Wordt Grootste', spetterden de meeste voorpagina's daags voor de verkiezingen.

Reinier Heutink, directeur onderzoek bij Interview, meldt dat hij het ondanks de 'Wet van Aad van der Veen', toch niet heeft aangedurfd de gesignaleerde trends door te trekken. In de peiling aan de vooravond van de verkiezingen zag hij de opkomst van het CDA en de neergang van PvdA en de VVD. Toch kwam Interview niet met een voorspelling op basis van de trend, maar op basis van de peiling, een momentopname.

Nipo peilt al jaren elke week de mening van zo'n duizend vaste panelleden. Wat hebben ze echt gestemd, was meteen na 15 mei de vraag. Het bleek iets anders te zijn dan ze bij de laatste, op maandag 13 mei gepresenteerde peiling nog hadden gezegd. Achter de stemcomputer deden de panelleden niet wat ze gezegd hadden dat ze van zins waren te doen. Tussen voornemen en keuze zaten slechts drie dagen.

Henk Fokema van Nipo meldt dat 4 procent van de kiezers de keus pas in het stemhokje heeft bepaald en 11 procent wist het pas zeker op de verkiezingsdag. Dat betekent dat 15 procent, omgerekend goed voor 19 zetels, nog heeft kunnen reageren op de ochtendkranten van woensdag. Ongeveer even groot, stelde Nipo vast, was de groep die de keuze bepaalde een à twee dagen voor de verkiezingen. Deze groep reageerde ook op de krantenberichten van dinsdag voor de verkiezingen.

Dit jaar hadden de traditionele opiniepeilers voor het eerst concurrentie van de Politieke Aandelenmarkt. Naar Amerikaans voorbeeld (de krappe zege van Bush op Gore was door een politieke markt voorspeld) moest de PAM de geloofwaardigheid van de gebruikelijke peilingen testen. Maar opvallend genoeg week PAM niet sterk af; meestal kozen beleggers een veilig midden tussen Nipo en Interview. Dat deden ze omdat ook zij in duistere tijden behoefte hadden aan een baken, alhoewel dat weer niet verklaart waarom ze met hun koersen van VVD- en CDA-aandelen juist een andere kant opgingen.

Dat de peilingen forse invloed hadden, bleek telkens uit de hectische handel onmiddellijk na de uitzendingen van Nova of 2Vandaag. Vaak raakte de PAM-site overbelast. Dat had Forrest Nelson, de Amerikaanse econoom in Iowa die de PAM beheert, nog nooit meegemaakt. In de Verenigde Staten hebben peilingen nauwelijks impact op zijn politieke markten. In Nederland worden politieke peilingen gevreten en als waarheid uitgelegd.

Voor PAM-beleggers was kennelijk geen betere informatie beschikbaar. Dat zij niet alleen maar slaafs achter Nipo en Interview aanliepen, bleek op momenten dat die beide er even niet waren. De PAM immers was altijd open, de handel lag niet stil, en dus werd de markt een real-time poll, die sneller aangaf wat de gevolgen waren van de breuk tussen Fortuyn en Leefbaar Nederland, en na de moord op Fortuyn als eerste signaleerde dat het CDA de grootste partij zou worden.

Onverklaarbaar is dan weer dat de PAM-beleggers op de verkiezingsavond niet anticipeerden op de verrassingen bij Balkenende en Marijnissen. Een speculant die om één minuut voor negen uur al zijn geld op het CDA had gezet, zou in luttele minuten een rendement van 20 procent hebben behaald. Een belegging in de SP was nóg rendabeler geweest. Omgekeerd had een gok op PvdA of VVD flink in de papieren kunnen lopen. De eerste Wet van Aad van der Veen was klaarblijkelijk niet bij iedereen bekend.

Ben Jacobsen, econoom aan de Erasmus Universiteit en betrokken bij de PAM, denkt dat de beleggers nog moeten leren afstand te nemen van de peilingen. Een belegger kon nu weinig anders dan sterk reageren op opiniepielingen: andere beleggers deden dat ook, en de markt heeft altijd gelijk. Het is het kuddegedrag dat ook op de reguliere aandelenbeurs wordt waargenomen, en ook daar tot redeloze hypes leidt.

Dat neemt niet weg dat zowel bij de opiniepeilers als bij de organisatie van de PAM één sentiment overheerst: men sloeg de plank mis, maar had de trend scherp in de gaten. Alle polls zagen de opkomst en de neergang van Leefbaar Nederland. Ook het succes van de Lijst Pim Fortuyn, voor en na de moord op diens politiek leider, werd tamelijk nauwkeurig voorspeld.

Maurice de Hond, voormalig directeur van bureau Interview en nu weer actief als opinepeiler, laat zich minder lovend uit. Hij concludeerde dat de opkomst van Fortuyn door alle peilers, ook door PAM, sterk is onderschat. De Hond - die overigens zelf vlak voor de verkiezingen voorspelde dat de LPF op zo'n 20 zetels zou blijven steken - geeft vooral zijn Interview ervan langs: 'Met de LPF zat Interview lang veel te laag. Vooral oud-PvdA-stemmers wilden over de telefoon niet toegeven dat ze op Fortuyn gingen stemmen.'

Door de moord op Fortuyn is de verkiezingsuitslag, en niet alleen die van de LPF, fors beïnvloed. Heutink, van bureau Interview, overweegt te gaan onderzoeken hoe groot Fortuyn nu eigenlijk is geweest op het hoogtepunt. De Hond is ervan overtuigd dat de zwevende stemmen die nu bij het CDA terecht zijn gekomen, hun weg hadden gevonden naar de LPF als Fortuyn nog geleefd had. Daarmee geeft hij ondersteuning aan de claim van LPF-leider Mat Herben, die vindt dat het CDA hem nog wat schuldig is.

Niemand kan het met zekerheid bevestigen. Fokema van Nipo vindt de veronderstelling dat de polls invloed hebben gehad op de verkiezingen te simpel. Maar veel wijst er toch op dat de combinatie van de moord, het stilleggen van de campagnes en vooral de last-minute-peilingen de winst van het CDA hebben vergroot, zo niet veroorzaakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden