'Pax Amerika' dreigt 'Amerika Rex' te worden

De Amerikanen hebben voor een doorbraak in de vredesbesprekingen voor Bosnië gezorgd, maar John Gray ziet ook schaduwzijden aan de Amerikaanse daadkracht....

IN Europa zal de vernederende herinnering aan de weifeling en de onmacht tijdens de confrontatie met het drama in Joegoslavië de overtuiging versterken dat men alleen een beroep kan doen op de realiteit van de Amerikaanse macht om het groeiende aantal regionale conflicten in de wereld op te lossen of binnen de perken te houden.

De diplomatieke doorbraken van de afgelopen weken lijken inhoud te geven aan het beeld van een nieuwe wereldorde van na de Koude Oorlog, waarin de VS uiteindelijk degenen zijn die die de mondiale vrije handel en de internationale rechtsorde kunnen garanderen.

Op basis van de successen die hij behaalde - de Amerikaanse ratificatie van het Noordamerikaanse Vrijhandelsverdrag (NAFTA) en de Algemene Overeenkomst inzake Tarieven en Handel (GATT) - kan Clinton met overtuiging stellen dat hij deze visie een concrete vorm heeft gegeven. Hij ontplooide àl deze initatieven; initiatieven die tijdens het presidentschap van George Bush duidelijk ontbraken.

Toch zijn de vragen die de sceptici hadden op het moment dat de nieuwe wereldorde werd uitgeroepen, er niet minder brandend op geworden. Zijn deze Amerikaanse initiatieven een uiting van een coherent en levensvatbaar beeld van de Amerikaanse rol in de wereld van na de Koude Oorlog? Kunnen we erop vertrouwen dat de Verenigde Staten zich met zekerheid zullen houden aan de verplichtingen die zij zijn aangegaan?

Kunnen we rekenen op Amerikaanse vastberadenheid bij het oplossen van problemen, op de Balkan en elders, waarvan we uit de geschiedenis weten dat ze zelden helemaal worden opgelost, maar slechts kunnen worden getemperd? En dat in het zicht van een lange periode van ondankbare peacekeeping waarin steeds meer doden en gewonden vallen?

Naar alle waarschijnlijkheid berusten de Amerikaanse inspanningen voor de nieuwe wereldorde, net als de eerdere oefeningen in internationalisme, op een plan om van de wereld een veilige omgeving voor de Amerikaanse waarden te maken. Een plan dat schipbreuk zal lijden op allerlei soorten werkelijkheid die in het Amerikaanse wereldbeeld niet voorkomen - zoals de werkelijkheid dat van vreedzaam samenleven van verschillende volkeren in Bosnië nog generaties lang geen sprake zal zijn.

Bovendien zijn er de omstandigheden waarin Amerika zich momenteel bevindt: in de macht over defensie en buitenlands beleid is een tweedeling onstaan tussen de president en een door Republikeinen gedomineerd Congres. En de Amerikaanse maatschappij zelf is verdeeld door etnische conflicten, die het mobiliseren van de publieke opinie via de traditionele discussie over het nationale belang steeds problematischer maken.

Deze omstandigheden roepen veel twijfel op over de vraag of de VS hun rol als beschermer van een nieuwe wereldorde wel vol zullen kunnen houden. Wat blijft is het verontrustende vooruitzicht dat in de praktijk de recente diplomatieke successen van Clinton vluchtig zullen blijken te zijn. Dat het enige duurzame onderdeel van de nieuwe wereldorde het onderdeel zal zijn dat de Amerikanen in hun agressieve handelspolitiek promoten: het aan de verschillende wereldeconomiën opdringen van het beperkingsloze vrije-marktsysteem van het Amerikaanse kapitalisme.

Als de nieuwe wereldorde ten slotte niet veel meer blijkt te zijn dan een uitbreiding van de mondiale 'greep' van het Amerikaanse kapitalisme, dan zal dat deels komen door de moeite die Amerikaanse politici hebben met het definiëren van het Amerikaanse belang in termen die niet door de handel worden gedicteerd. Het is algemeen bekend dat in de VS het buitenlandse beleid altijd heeft geschommeld tussen isolatie en een internationalistisch engagement als uiting van het Amerikaanse gevoel verwikkeld te zijn in een mondiale missie.

Niet zo snel duidelijk is echter de diepgang van het geloof waarmee de VS zichzelf de afgelopen paar jaar zijn gaan zien als toonbeeld van een universele ideologie in plaats van als natie-staat met een eigen karakter. Meer dan ooit tevoren worden de VS door de Amerikanen zelf niet gezien als een nationale cultuur tussen vele andere culturen, maar als de belichaming van een stelsel van principes waarvan een universeel gezag uitgaat.

Echter, in Amerika's onophoudelijke culturele en etnische strijd over de eigen identiteit, staat de inhoud van deze universele principes voortdurend ter discussie. In deze omstandigheden is het enige coherente nationaal-belangconcept waarover de Amerikaanse politieke leiders kunnen beschikken het concept dat zich tot doel stelt de wereldeconomiën, in Europa en Azieë meer op de eigen economie te laten lijken. Ieder ander nationaal-belangconcept vooronderstelt een culturele consensus waarover de VS niet langer beschikken.

Het Amerikaanse gebrek aan culturele consensus, meer nog dan de verdeeldheid van macht en gezag binnen het eigen politieke systeem, zorgt voor twijfels over de vraag of het land de afspraken die het is aangegaan wel kan nakomen. Zoals het er nu voorstaat zal het akkoord dat in Dayton, Ohio, met bemiddeling van Amerika werd gesloten, alleen worden uitgevoerd, als Clinton het Congres ervan kan overtuigen zijn toezegging voor de stationering van 20.000 man grondtroepen in Bosnië te steunen.

Met de presidentiële verkiezingen in het verschiet hebben de Republikeinen sterke politieke motieven om Clinton deze steun te onthouden. De bevoegdheid van de president om de afspraak waarin de VS hebben bemiddeld na te komen wordt daarbij onderpand in de discussie over de dringende binnenlandse politieke behoeften.

Zelfs als het Congres, tegen zijn zin, toch op de een of andere manier tot toestemming wordt bewogen, hetgeen veel waarschijnlijker is geworden na Clintons sterke televisietoespraak van deze week, dan nog kan niemand met zekerheid zeggen hoe lang het zal duren voordat de goedkeuring er ook werkelijk is.

Het Congres en het publiek zullen de troepentoezeggingen niet zo snel steunen, omdat doden en gewonden, en schendingen van het akkoord onvermijdelijk zullen zijn tijdens de stationering in Bosnië, ook al denkt president Clinton zo optimistisch dat deze 'beperkt' zal zijn. Het is moeilijk genoeg voor een laat-moderne, post-militaire democratie om duurzame publieke steun voor dit soort peace-keeping verplichtingen op gang te brengen.

Voor de VS, waar de rivaliserende politieke machten zich in een impasse bevinden en de publieke cultuur is 'verbalkaniseerd', is het wellicht zelfs onmogelijk. Het Bosnië-initiatief van president Clinton is in feite een kolossale gok - zonder twijfel voor Clinton zelf, maar ook voor de volkeren in Bosnië en de rest van Europa.

Het wordt alleen maar een succes als de bijzondere Amerikaanse combinatie van niets ontziende Realpolitik, overweldigende militaire macht en bevlogen Wilsoniaans idealisme een overeenkomst oplevert die niet afhankelijk is van een vage toezegging van troepen. Als deze snelle oplossing niet werkt, zal zij in de annalen worden bijgeschreven als voetnoot in Clintons voor-verkiezingscampagne, en niet zozeer als een hoofdstuk in de opbouw van een nieuwe wereldorde.

Niemand mag er echter van uitgaan dat nog meer tragedie op de Balkan de universalistische ambities van het Amerikaanse buitenlandse beleid zal doen ontsporen. De echte actie vindt gewoon ergens anders plaats - in het permanente Amerikaanse voornemen overal ter wereld het open-marktsyteem door te drukken en het Amerikaanse economische systeem tot in de laatste hoeken van de aarde uit te dragen.

OP een moment waarop de condition americaine door andere volkeren in veel delen van de wereld wordt gezien als een bedreigend vooruitzicht, zou het een geruststelling zijn wanneer de implicaties van de Amerikaanse plannen voor Europa door iemand ter discussie wordt gesteld.

John Gray is redacteur van The Guardian.

The Guardian/de Volkskrant

Vertaling: José van Zuijlen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden