Paus

Goed, er is een paus vermoord, maar waarom Innocentius X? Was dat van alle Innocentii de grootste boef? Ja, hij werd van nepotisme beschuldigd, misschien niet ten onrechte, maar daarom hoef je hem toch nog niet te doden?...

Innocentius X (in wiens naam nota bene het Latijnse woord innocens schuilgaat, wat onschuldig betekent) is een van de beroemdste pausen uit de lange geschiedenis van de rooms-katholieke kerk, niet vanwege zijn daden, maar omdat zijn portret in 1650 door de Spaanse schilder Velázquez (1599-1660) werd geschilderd.

En hoe! Een weergaloos stuk schilderwerk maakte Velázquez ervan, toch al een man die als het ging om het hanteren van kwast en verf van wanten wist.

Vele, vele jaren later, we slaan nu een paar eeuwen over, loopt er in Engeland een schilder rond, Francis Bacon, die zo getroffen wordt (of al langer was) door dit schilderij, dat hij besloot het op zijn manier over te doen. Het werd (eveneens) een geniaal schilderij, een van de beste die Bacon heeft gemaakt (zijn werk is nu in het Haags Gemeneentemuseum te zien).

Bacon, misschien geïnspireerd door de nogal vergaande en zelfs wel choquerende teksten van de Franse schrijver Georges Bataille, was al een tijdje in de ban van de mond - ja, zo moet je het wel noemen, de mond intrigeerde hem toen zozeer dat hij er in zijn werk uitdrukking aan probeerde te geven.

Dat lukte. Hij schilderde een aantal 'hoofden', met de nadruk op de mond, die steeds meer in de buurt van het roepen, schreeuwen of gillen (wanhoop, angst?) leken te komen.

Op zijn pastiche van Velázquez' portret schreeuwt ook Innocentius X. Maar dat is te weinig precies omschreven, schreeuwen is het juiste woord niet. Er is meer aan de hand.

Wat er allemaal aan de hand is, kun je alleen te weten komen als je dit schilderij op dezelfde manier benadert als Willem Brakman. Hij had een heel boek nodig om de stroom gevoelens die het werk van Bacon bij hem in gang had gezet, te kunnen kanaliseren. Hij schreef De vadermoorders (1989). In dit boek wordt paus Innocentius vermoord. De afbeelding van Bacon geeft het moment weer, waarop een van Scotland Yard gekomen inspecteur (Duck!) de dode paus in zijn zetel aantreft, achter een waas van tule.

'Natuurlijk wist Duck van het zakken van onderkaken van gestorvenen, maar deze onderkaak had een actieve stand, de mond had zich gesperd, en het was niet alleen maar doordat Duck daar toevallig een orgaan voor bezat dat hij zag hoe daar onder het gaas werd gegild zonder ophouden. Het was er werkelijk: een bloedstollend krijsen was het alsof heidense folterknechten door weekste ingewanden ploegden, niet te horen, maar des te erger, dat mede door de woedende houding van het kadaver een verschrikkelijke indruk maakte. . .'

Wie enigszins thuis is in de verbeelding van Willem Brakman, kan zich voorstellen dat zulke observaties in deze whodunnit niet zonder gevolgen blijven. Er wordt, door Duck, vrijelijk geassocieerd op het fenomeen van de heilige moederkerk. Je zou kunnen zeggen dat hij daarmee méér in de weer is dan met consciëntieus sporenonderzoek, maar hoe dan ook: hoewel er veel te lachen valt in dit boek, is het toch een sombere boel.

Brakman maakte er een klucht van, maar met de keuze voor dat genre (of die toon) wil niet gezegd zijn dat hij de kerk niet ernstig neemt, integendeel. Daarvoor is haar invloed te groot geweest. Nu dat niet langer het geval is, obsedeert hem vooral de geheimzinige afgeslotenheid van dit instituut, met daar ergens in het Vaticaan die kloppende en pulserende kracht van het langzamerhand zo machteloze hart. Een mysterie.

Voor Velázquez gingen even de deuren open. Hij maakte er dankbaar gebruik van. Bacon en Brakman konden niet anders dan voortborduren op wat de grote Spanjaard hun aanreikte. En ze hadden uiteraard hun fantasie.

Soms moet je voor een goed boek de deur uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.