Paus loopt op eieren in islamitisch Bangladesh

Paus Franciscus is na het boeddhistische Myanmar nu in het islamitische Bangladesh. Hij zal in dit land met een kleine katholieke minderheid uiterst behoedzaam moeten opereren. En de Rohingya-kwestie is slechts bijzaak.

Gelovigen in de Baitul Mokarram-moskee in Dhaka. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Tienduizenden gelovigen worden vrijdag verwacht voor de openluchtmis in het Suhrawardy Udyan-park in Dhaka, de hoofdstad van Bangladesh. Het is een plukje katholieken in een land van meer dan 160 miljoen inwoners, die in overgrote meerderheid naar de moskee gaan. Zal paus Franciscus de Rohing ya, de verdreven moslims uit Myanmar, hier wel bij name noemen?

Het zou kunnen, want anders dan in het boeddhistische buurland is het R-woord in Bangladesh niet taboe. Franciscus ontmoet vandaag zelfs enkele Rohingya-vluchtelingen uit Myanmar. Dat wil zeggen: als hij de beruchte verkeerschaos in Dhaka weet te ontlopen, een in venijnige smog verstikte miljoenenstad.

Maar dat betekent niet dat Franciscus in Bangladesh geen diplomatieke zorgen heeft: de verhoudingen tussen de dominante moslims en de kleine religieuze minderheden, zoals de hindoes, de boeddhisten en de christenen, zijn de laatste jaren onder spanning komen te staan door de opkomst van islamitisch extremisme in het vanouds gematigde land.

Geweld tegen andersdenkenden is een groeiend probleem in Bangladesh. Soms gaat het om spontane volkswoede tegen hindoes of christenen, vaak naar aanleiding van vermeende godslastering. Maar islamitische extremisten hebben afgelopen jaren ook talloze terroristische aanslagen gepleegd op seculiere schrijvers, bloggers, homoactivisten en buitenlanders, met als dieptepunt de aanval op een restaurant in Dhaka waarbij juli vorig jaar 22 doden vielen, vooral buitenlanders.

'Vrijheid van meningsuiting in gevaar'

Advocaat en mensenrechtenactivist Sara Hossain ziet een toenemende religiositeit onder vooral jongere moslims en een steeds grotere maatschappelijke druk tot conformeren. 'De ruimte voor kritische seculiere opvattingen wordt steeds meer ingeperkt', zegt ze in een zwaarbewaakte hotellobby in Dhaka, en dat ligt volgens haar niet alleen aan de opkomst van de radicale islam.

'Wij zitten klem tussen het islamitische extremisme en een politiek regime dat geen enkele oppositie tolereert, en daarbij intimidatie en verdwijningen inzet. Mensen gaan steeds meer zelfcensuur toepassen. De vrijheid van meningsuiting is in gevaar.' De regering van premier Sheikh Hasina maakt volgens haar zelfs gemene zaak met de extremisten.

Religieuze leiders doen of er niets aan de hand is. 'De verhoudingen tussen de godsdiensten zijn goed. En wij stellen het bezoek van de paus zeer op prijs', zegt Mohammad Mohibbulla al-Badeean Nadwi, moefti van de Baitul Mokarram, de immense 'nationale moskee' in Dhaka. In het formeel seculiere Bangladesh is de islam staatsgodsdienst.

Mensenrechtenactiviste Sara Hossain. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Belediging van welke godsdienst dan ook is een misdaad die door de rechter moet worden bestraft, zegt Mohibbulla, waarbij hij maar net de oproep voor het middaggebed kan overstemmen. 'Wij hebben de regering dan ook gevraagd alle atheïstische bloggers en vrijdenkers te vervolgen, zodat ze geen schade meer kunnen toebrengen aan de interreligieuze harmonie.'

De Portugezen brachten in de 16de eeuw het katholieke geloof naar Bengalen. De naam van pastoor Kamal Corraya van de Kerk van de H. Rozenkrans in Tejgaon verwijst daar nog naar. 'Wij katholieken leven als kleine minderheid van 350 duizend zielen in alle harmonie met alle andere godsdiensten samen', zegt Corraya. 'Niemand heeft iets negatiefs over het pausbezoek gezegd. De islamitische leiders hebben er zelfs een grote religieuze bijeenkomst vandaag voor verzet.'

Sanghanayaka Suddhananda Mahathero, de blijmoedige hoogbejaarde abt van het Dharmarajika-klooster in Dhaka, en de geestelijk leider van de 2,5 miljoen Bengalese boeddhisten, geeft wel toe dat er religieuze spanningen zijn. Sinds de eerste Rohingya in augustus de grens overstaken is hij al meermalen met de dood bedreigd. Hij maakt een paar snelle bewegingen langs zijn hals. Boeddhistische kloosters in Bangladesh hebben al maanden politiebewaking.

Tekst gaat verder onder de foto.

Sanghanayaka Suddhananda Mahathero (tweede van links). Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant
Straat in Dhaka, met posters van de paus en premier Sheikh Hasina. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

En dat terwijl Mahathero zich zo krachtig en openlijk tegen de vervolging van de Rohingya heeft uitgesproken. Al die arme kinderen, zucht de abt, terwijl hij zijn opwellende tranen wegveegt. De boeddhisten hebben onder zijn leiding uit protest menselijke ketens gevormd en petities aangeboden, en hij gaat in januari met andere boeddhistische leiders de kwestie bespreken bij de Myanmarese leider Aung San Suu Kyi, zoals hij overigens vorig jaar ook al heeft gedaan.

Moefti Mohibbulla ontkent dat er van structureel interreligieus geweld sprake is. De aanstichters zijn volgens hem jongeren die het vooral doen voorkomen alsof het over religie gaat. 'Ze willen een soort godsdienstoorlog ontketenen, maar de ware gelovigen zijn daarin niet geïnteresseerd.' En het lijkt volgens Mohibbulla alleen maar overwegend islamitisch geweld te zijn omdat moslims nu eenmaal in de meerderheid zijn in Bangladesh. 'Maar er zijn heel andere krachten aan het werk.'

'We hadden onlangs nog een incident in Rampur: een jonge hindoe beledigde de Koran in een post op Facebook, die al snel viraal ging. Moslims vielen enkele hindoedorpen aan, en een dag later waren ineens vier moslims dood. Maar dit is niet een conflict tussen godsdiensten. Hier zitten specifieke groepen achter, en dat zouden de autoriteiten eens goed moeten uitzoeken.'

Interreligieuze vrede

Ook pastoor Corraya haast zich het religieus geweld te nuanceren. Zeker zijn er aanvallen op kerken geweest, zegt hij, maar ook op moskeeën en tempels. Dat zegt niets over religieuze verhoudingen. 'De daders zijn gefrustreerde jongens die geen baan kunnen vinden en niet de juiste religieuze opvoeding hebben gehad. Anders hadden ze geweten dat de islam een godsdienst van vrede is.'

Franciscus zal dat deze dagen ongetwijfeld ook benadrukken gezien het motto van zijn reis: vrede, harmonie en liefde tussen de godsdiensten. Tot instemming van de Bengalese geestelijk leiders. 'Uiteindelijk is de kern van alle religies dezelfde', zegt boeddhistisch abt Mahathero met een glimlach. Met Corraya en Mohibbulla neemt hij vanmiddag in de tuin van de aartsbisschoppelijke residentie deel aan een 'interreligieuze en oecumenische bijeenkomst voor de vrede'.

Gelovigen bij de Baitul Mokarram-moskee. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Mohibbulla zou graag zien dat de paus zich dan krachtig uitspreekt tegen misbruik van het geloof voor politiek gewin. En waar gebeurt dat dan? 'Waarom namen noemen, iedereen weet dat. Maar zoals in Arakan. De Rohingya worden vooral vanwege hun religie vervolgd. Andere minderheden in Myanmar strijden ook tegen de regering, maar alleen de Rohingya worden verjaagd.'

Sara Hossain hoopt vooral dat paus Franciscus in Bangladesh een lans zal breken voor verdraagzaamheid en voor de mensenrechten, maar waarschuwt dat zijn bezoek de regering-Hasina ook in de kaart kan spelen. 'De Rohingya-crisis heeft hun internationaal al een geur van heiligheid bezorgd, hoewel ze de vluchtelingen liefst zo snel mogelijk het land willen uitzetten, maar het pausbezoek verschaft hun nu ook binnenlandse legitimiteit. Die gaan ze maximaal uitbuiten.'


De Rohingya-kwestie in woord en beeld

Deze radicale monnik legt uit waarom de paus het woord 'Rohingya' maar beter niet in de mond kan nemen
Het geweld tegen moslims in Myanmar? Allemaal de schuld van de Rohingya zelf, zegt Ashin Ottama Thiri. Hij is prominent lid van de groep boeddhistische monniken die álle islamieten het land uit wil hebben, wat de bezoekende paus er ook van vindt. (+)

In Bangladesh blijven Rohingya-vluchtelingen komen
Maanden na het begin van de exodus uit Myanmar komen er nog elke dag Rohingya-vluchtelingen Bangladesh binnen. Het zijn er nu bij elkaar 640.000, in overvolle opvangkampen. 'Ik ben mijn hele leven al op de vlucht.' Lees hier het verslag van journalist Ben van Raaij. (+)

En bekijk hier alle foto's van Daniel Rosenthal, die met Van Raaij afreisde naar Bangladesh.

'Een sleets cliché van een vluchtelingencrisis'
De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: de Rohingya-vluchtelingen van kamp Balukali. (+)

Verdreven Rohingya over hun erbarmelijke vlucht: 'Zwakke mensen moesten we achterlaten'
Bangladesh vangt meer dan 400 duizend verdreven Rohingya uit Myanmar op. Die zijn wanhopig. 'Ik denk niet dat we ooit nog kunnen terugkeren.'

In beeld
Dit zijn de Rohingya-vluchtelingen in Bangladesh: angstig, hongerig, haveloos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.