Analyse

Paus gaat voor dialoog, maar wat is het antwoord?

Franciscus zal goed naar zijn veiligheidsmensen moeten luisteren op bezoek in drie Afrikaanse landen.

Een portret van paus Fransiscus geschilderd op een bus bij het station van Nairobi. Beeld AFP

Niet eerder bezocht hij als paus een land in Afrika. Nu staan er drie op zijn programma: Kenia, Oeganda en de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR). Het enthousiasme over de komst van paus Franciscus is groot. Maar hij zal ook de spanningen tussen religieuze gemeenschappen van zeer nabij ervaren.

De rooms-katholieke kerk is in Afrika met 230 miljoen gelovigen de grootste christelijke kerk. Bijna de helft van alle (ruim een miljard) Afrikanen noemt zich christen. Maar de islam, die er nu bijna 250 miljoen aanhangers kent, is de snelst groeiende religie op het continent.

Paus Franciscus zegt te kiezen voor de dialoog met andere gelovigen. De islam, zo heeft hij daarnaast eerder gezegd, mag niet worden gelijkgesteld aan 'geweld'. Maar in de Afrikaanse landen die hij vanaf vandaag bezoekt, hebben inwoners direct te maken gehad met geweld van groepen die zich islamitisch noemen.

Dat maakt het bezoek van de paus tot een gevaarlijke onderneming. In Kenia worden tijdens zijn openluchtmis donderdag in de hoofdstad Nairobi meer dan een miljoen bezoekers verwacht en er bestaat een risico van een aanslag de islamitische terreurbeweging Al Shabaab uit Somalië. Die heeft een reeks aanslagen in Kenia gepleegd de afgelopen jaren, zoals het bloedbad in het winkelcentrum Westgate in september 2013 (68 doden). In Oeganda sloeg Al Shabaab al in 2010 zeer bloedig toe.

Moskee

De Centraal-Afrikaanse Republiek heeft nog steeds te maken met geweld tussen milities, die verbonden zijn aan politici die op hun beurt een christelijke danwel islamitische achtergrond hebben. De paus wil daar, in de hoofdstad Bangui, een bezoek brengen aan een moskee, om te bidden voor vrede. De kans is groot dat zijn veiligheidsfunctionarissen hem tot andere gedachten zullen brengen.

Ook door de aanslagen van radicale moslims in Frankrijk en eveneens in Afrikaanse landen als Mali en Nigeria, is het klimaat voor een constructieve dialoog tussen moslims en christenen behoorlijk verzuurd, ook al zijn het meestal medemoslims die het slachtoffer zijn van het jihadistische geweld.

Een enkele katholieke leider spreekt zich onomwonden uit tegen de islam. 'Er bestaat geen dialoog met extremisten', zo vatte kardinaal Robert Sarah zijn visie op de islam samen. Sarah is afkomstig uit Guinee en geldt op het Vaticaan als iemand die met gezag spreekt over religieuze verhoudingen in Afrika. Paus Franciscus zal hem tijdens zijn bezoek ongetwijfeld niet citeren. Maar dat christendom en islam in sommige Afrikaanse landen elkaars religieuze en politieke concurrenten zijn, is een feit.

In Kenia en Oeganda geldt dit laatste veel minder. Katholieken vormen er de grootste geloofsgroep en moslims zijn er flink in de minderheid. In beide landen kan Franciscus zich dan ook concentreren op andere aspecten van zijn geloofsagenda, zoals de zorg voor armen. In Kenia bezoekt hij Kangemi, een sloppenwijk in Nairobi met naar schatting honderdduizend inwoners. De ironie wil dat de wijk juist vanwege het bezoek van de pontifex, de 'bruggenbouwer', in aller haast een flinke opknapbeurt heeft gekregen.

Schepping van god

Nairobi is ook al jaren het hoofdkantoor van UNEP, het milieuprogramma van de Verenigde Naties. De paus zal er, heel kort voor het begin van de klimaatconferentie in Parijs, een toespraak houden. Ongetwijfeld zal hij daarin opnieuw en in stevige woorden zijn grote zorgen uiten over de mens die afbreuk doet aan wat in zijn ogen een schepping van God is.

In elk van de drie landen die Franciscus bezoekt, hopen de inwoners dat de 78-jarige Argentijnse paus zich ook in het openbaar zal uitspreken over corruptie, door hemzelf een 'kanker' genoemd, en over de maatschappelijke uitsluiting van hen die niet over de juiste politieke connecties beschikken. De oneerlijke verdeling van de welvaart hangt hier nauw mee samen. Zoals in Kenia, waar slechts 1 procent van de bevolking 75 procent van al het geld in handen heeft.

De paus zal bij dit alles mogelijk man en paard noemen. Sowieso zien veel inwoners van de landen die hij bezoekt, niet-katholieken al evenzeer als leden van de kerk van Rome, zijn komst als een morele opsteker voor minderbedeelden. In Kenia, zo blijkt uit een peiling, zijn negen van de tien inwoners opgetogen over Franciscus' komst. De katholieken omschrijven zich zelf als 'bijzonder opgewonden'.

In Oeganda zal de paus eveneens een mis opdragen. Hij zal daarin onder meer de herinnering oproepen aan de eerste Afrikaanse katholieke heiligen. Het gaat om een groep van 22 personen die, aan het einde van de 19de eeuw, leven werden verbrand, omdat zij weigerden hun geloof af te zweren. Verder bezoekt hij er president Yoweri Museveni, zoals hij in Kenia door president Uhuru Kenyatta ontvangen zal worden.

Het bezoek aan de CAR, en aan interim-president Cathérine Samba-Panza, staat officieel gepland voor zondag en maandag. In de hoofdstad Bangui is het nog steeds verre van rustig vanwege de strijd tussen de grotendeels islamitische Séléka-militie en de overwegend christelijke Balaka-militie. De paus wenst zich hierdoor niet te laten afschrikken. Toch zal hij mogelijk niet veel meer zien dan de luchthaven van Bangui.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden