Column

'Paus Franciscus is de CEO van een benard bedrijf'

Het blijft natuurlijk raden naar de diepste motieven van de kardinalen om hun vertrouwen te schenken aan de 76-jarige Bergoglio, maar ik maak me sterk dat strategische overwegingen daarbij een belangrijke rol hebben gespeeld, schrijft Paul Brill.

De Argentijnse kardinaal Jorge Mario Bergoglio (76) werd woensdag tot paus gekozen. Beeld anp
De Argentijnse kardinaal Jorge Mario Bergoglio (76) werd woensdag tot paus gekozen.Beeld anp

Wie is er nu eigenlijk tot paus gekozen? Is dat de Zuid-Amerikaanse kardinaal Bergoglio die weliswaar vertrouwd is met de Vaticaanse handel en wandel, maar voldoende afstand heeft om niet aan de leiband van de Curie te lopen? Is het de aartsbisschop van Buenos Aires die de deugden der eenvoud en soberheid hoog in het vaandel voerde, een simpel appartement bewoonde, zelf zijn maaltijden bereidde en met het openbaar vervoer naar zijn werk ging? Is het de hoogste prelaat van de Argentijnse kerk die verbeten ageerde tegen het recht op abortus en het homohuwelijk en hard botste met de president van zijn land? Of is het de voormalige overste van de jezuïetenorde in Argentinië die tijdens het militaire bewind een weinig heroïsche, om niet te zeggen bedenkelijke rol heeft gespeeld?

Netelige toestand
Dat al deze gedaanten van de nieuwe paus vrijwel onmiddellijk om de voorrang streden, zegt veel over de zeer netelige toestand waarin de katholieke kerk anno 2013 verkeert. De misbruikschandalen, de intriges in het Vaticaan, de controverses rond de geloofsleer, de soms dubieuze relaties met dictatoriale regimes, dat alles heeft het aanzien van de kerk zwaar beschadigd. En daarmee ook het aanzien van een groot deel van de kerkelijke top. Onder alle kardinalen die vooraf in het fluistercircuit werden genoemd als een gegadigde voor het pausschap, was er eigenlijk geen enkele die niet minstens één minpunt van formaat achter zijn naam had staan. Ook Jorge Bergoglio begint niet met een onbevlekt blazoen aan zijn zware taak.

Daarmee is niet gezegd dat het verleden gegarandeerd op hem zal blijven drukken. Met een aansprekend imago en een warme uitstraling kan een paus ver komen. Johannes Paulus II is er een goed voorbeeld van. Door de kracht van zijn persoonlijkheid - en van zijn overtuiging - werd hij een prominent figuur op het wereldtoneel, die een cruciale rol speelde bij de ineenstorting van het communisme in Oost-Europa. Het deed bijna vergeten dat hij wars was van de geloofshervormingen die de katholieke kerk in het geseculariseerde Europa misschien weer wat aantrekkingskracht zouden verlenen - als het daarvoor al niet te laat is.

Kan paus Franciscus met zijn boodschap van eenvoud en soberheid zorgen voor een nieuwe impuls? Zijn eerste openbare optreden als paus was beslist een aangename verrassing: geen afgepast ritueel, maar een ontwapenende welkomstgroet. Een verademing na de sacrale steilheid van Benedictus XVI. De vreugde erover was dan ook groot en kringelde als wierook over het televisiescherm. Zelfs oudgediende Simonis was 'ontdaan' (zijn woordkeus blijft vatbaar voor verbetering) over zoveel pauselijke deemoed.

Doortastendheid
Maar alle deemoed kan niet wegnemen dat de paus niet slechts opperpastor is, maar ook de CEO van een multinationale institutie - en dat het succes van die CEO niet zozeer wordt bepaald door de mate van zijn eenvoud, maar vooral door zijn bestuurlijke doortastendheid en door het marktaandeel dat hij weet te verwezenlijken. Het blijft natuurlijk raden naar de diepste motieven van de kardinalen om hun vertrouwen te schenken aan de 76-jarige Bergoglio, maar ik maak me sterk dat strategische overwegingen daarbij een belangrijke rol hebben gespeeld.

De harde werkelijkheid is immers dat de katholieke kerk over een brede linie in het defensief is gedrongen. Niet alleen in het ontkerstende Europa, maar ook in de zogeheten groeimarkten. In Afrika en ten dele ook in Azië stuit de kerk op een offensieve, allesbehalve tolerante islam. In het Midden-Oosten houdt het christendom zich met de grootste moeite staande op een paar plaatsen. In Latijns-Amerika en de Verenigde Staten (waar de katholieke kerk het vooral moet hebben van de opkomende latino-gemeenschap) vormen de evangelische kerken, met name de pinksterbeweging, een geduchte concurrent. Hun uitbundige gebedsdiensten raken bij velen een gevoelige snaar. Twintig jaar geleden was 81 procent van de Latijns-Amerikanen katholiek. Dat percentage is teruggelopen naar 70, terwijl de evangelische kerken groeiden van 4 naar 13 procent.

Xaverius
Aan dit terreinverlies in wat al lang en breed het numerieke centrum van het mondiale katholicisme is, wil de kerk natuurlijk een halt toeroepen, en wie kan dit beter dan een paus die afkomstig is uit de regio zelf en wiens uitverkiezing appelleert aan de Zuid-Amerikaanse trots. De deemoed van Franciscus van Assisi kan daarbij helpen, maar zoals Time oppert, had de nieuwe paus allicht ook nog een andere Franciscus in gedachten toen hij deze naam koos. Namelijk Franciscus Xaverius, vermaard leerling van Ignatius van Loyala en een van de eerste jezuïeten die missionair werk deden in Azië. De man van wie wordt gezegd dat hij na Paulus de meeste bekeringen heeft gemaakt.

Paul Brill is columnist van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden