PAUL VERHOEVEN EN ROB VAN SCHEERS Episode 88: Blade Runner (1982) Volgens Verhoeven

Qua productiedesign behoort Blade Runner tot de vooruitstrevendste concepten uit de filmgeschiedenis. En dat met een budget van slechts 28 miljoen dollar.

'Bij de Warner Bros. studio's aan 4000 Warner Boulevard in Burbank, Californië, vind je nog het decor van Blade Runner. Weliswaar in gestripte vorm, de overweldigende neonverlichting en de matte paintings - de geschilderde achtergronden - zijn weggehaald, maar het stratenplan staat overeind. Je ziet de hoofdstraat, je herkent de claustrofobische zijstraten, hoeken en bochten. Een paar exterieuren werden gedraaid in de binnenstad van LA. En het Union Station uit 1939 schonk de film een prachtig retro-interieur. Toch is het vooral de Warner backlot die de futuristische wereld van Blade Runner gestalte gaf. Als je daar tussen die kale hallen staat, denk je: wat een geslaagde metamorfose was dat, destijds. Gaat het om production design dan behoort Blade Runner tot de vooruitstrevendste concepten uit de filmgeschiedenis. En dan te bedenken dat ze met 28 miljoen dollar géén giga-budget hadden. Veel plannen voor complete snelwegen en monumentale gebouwen moesten worden geschrapt. Wat daarvan rest zijn de schetsen van de ingehuurde futurist en industrieel ontwerper Syd Mead.


De dystopische wereld van Blade Runner verkeert in verregaande staat van ontbinding. Uit het oorspronkelijke boek van Philip K. Dick -Do Androids Dream of Electric Sheep? - begrijpen we dat het verhaal speelt na wat 'De Laatste Wereldoorlog' wordt genoemd. De locatie is Los Angeles, het jaar 2019. De aarde is uitgeput, de grondstoffen op, het regent doorlopend. De samenleving is versmolten tot een Anglo-Aziatische mengelmoes, en er zweeft van alles door de lucht. Zeppelins waarop reclames worden geprojecteerd en zogeheten spinners: auto's die kunnen rijden en vliegen. Voor hun toekomstvisie zijn de makers flink te rade gegaan bij Fritz Langs Metropolis (1927), maar ze hebben hun eigen wereld grimmiger opgezet.


Dit is dan ook een film noir, waarin hitman Rick Deckard (Harrison Ford) opstandige replica's elimineert. Replica's zijn androïden: artificiële entiteiten, nauwelijks van echte mensen te onderscheiden. Ze kennen emoties en hebben jeugdherinneringen, al zijn die laatste ingeplant, wat nog belangrijk zal blijken voor de plot. Ze worden gebruikt als dwangarbeiders bij het koloniseren van de ruimte, maar het ontwerp kent één zwakte: replica's van dit type Nexus-6 gaan slechts vier jaar mee. Aan het begin zijn er zeven ontsnapt, met Roy Batty (Rutger Hauer) als aanvoerder. Terug op aarde willen ze in contact komen met hun schepper, dokter Eldon Tyrell. Of, zeg maar gerust: ze komen verhaal halen over hun beperkte houdbaarheid, ze eisen extra levensjaren.


Dat is de intrige, twee dingen vallen op. Allereerst het tijdvak: 2019. Philip K. Dick schreef zijn roman in 1968, maar anno 2013 weten we dat de ontwikkelingen zich veel langzamer voltrekken dan de schrijver voorspiegelt. Je ziet dat vaker bij sciencefiction. Toen ik Total Recall draaide, eveneens naar Philip K. Dick, hebben we de zaak gesitueerd in 2084, een veiliger marge. En bij Starship Troopers sprongen we direct maar naar 2299. Wel was het zo dat we daarvoor een liedje uit het begin van de film moesten aanpassen. Ik wilde David Bowie's I Have Not Been to Oxford Town gebruiken, van zijn album Outside (1995). Hij zingt: 'All's well / 20th century dies.' In onze coverversie van Zoë Poledouris werd het, met Bowie's toestemming: 'All's well / 23rd century dies.'


Het tweede punt is ethisch. Hoe verwerpelijk zijn de replica's nu eigenlijk? Waarom moeten ze opgeruimd? Hun verzoek om meer levenstijd klinkt mij niet vreemd in de oren. Wij mensen doen niet anders, al richten we onze gebeden niet tot dokter Tyrell maar tot God, of onze eigen artsen. Wat is dat voor waardeloos ontwerp van die Tyrell? Vier jaar? He-le-maal niks. Broddelwerk! De kijker voelt dat aan, hij kan zich identificeren met de replica's. Niet de bedoeling. De film werd 'gebouwd' rond Harrison Ford, de grote ster, de kasmagneet. Een scenariotruc bracht uitkomst. Tijdens hun zoektocht naar de afgeschermde Tyrell maken de replica's de nodige slachtoffers. Hun modus operandi is dat ze de ogen van hun vijanden indrukken, tot de dood erop volgt. Ze vormen een bedreiging, daarom mogen ze geëlimineerd. Desondanks blijft hun claim recht overeind, vind ik.


Bij Blade Runner heeft Ridley Scott zich zo geconcentreerd op de vormgeving, dat de consistentie van het verhaal er een weinig bij inschiet. Sommige scènes zijn ronduit raadselachtig. Daryl Hannah speelt de mooie replica Pris. Als ze in contact wil komen met ontwerper J. F. Sebastian (William Sanderson), de man die de replica's naar Tyrell kan leiden, verstopt ze zich in een berg straatvuil. Sebastian komt langs, ze springt op en spreekt hem aan. Maar waarom ze juist deze methode kiest? Is ze mensenschuw? Of is er bij de montage relevante informatie uitgevallen? Ik vrees het laatste.


Ook met Rutger, perfect gecast als replica, gebeuren curieuze zaken. Tijdens de beslissende vechtpartij met Harrison Ford zie je Rutger eerst in zijn gebruikelijke outfit, een lange leren jas. In het volgende shot loopt hij opeens rond met ontbloot bovenlijf en draagt hij zo'n elastische wielerbroek met sportschoentjes eronder. Andermaal een continuïteitsprobleem in de montage? Plotseling heeft hij ook een witte duif in zijn hand, uiteraard een religieus symbool. Maar waar komt die duif precies vandaan?


Rutger doet het goed in Blade Runner, zijn favoriete film. Hij slaagt erin om Roy Batty vlak voor diens dood sympathiek te maken, je geeft meer om hem dan om Harrison Ford. Deels doet Rutger dat met een door hem zelf bedachte monoloog. Ik weet dat hij graag elementen toevoegt aan zijn rollen, details die niet in het scenario staan. Vaak werkt het, soms schiet hij door. Het wolvengehuil dat hij hier aanheft als hij weet dat zijn tijd erop zit, is nogal over de top. Ik denk dat Ridley daar had moeten zeggen: sorry Rutger, ik snap wat je wilt uitdrukken, maar houd het klein. Een verdrietige oogopslag is ditmaal genoeg.


Nou ja, Ridley had al voldoende aan zijn hoofd. Een uiterst gecompliceerde film, maar zijn goeddeels Amerikaanse crew pikte zijn dadendrang niet. Na enige tijd liepen ze op de set rond met de T-shirts: 'Yes Guv'Nor - My Ass!' Als Brit antwoordde hij op zijn eigen T-shirt met: 'Xenophobia Sucks!' Lekker sfeertje, en dan was ook Harrison Ford nog eens nukkig. Volgde een hoop strijd bij de eindmontage, waardoor de belangrijkste twist verloren ging. Je vindt 'm pas terug in de director's cut: Rick Deckard weet het zelf niet, maar ook hij is een replica.


Het bewijs hiervoor vormt een droom die hij heeft over een witte eenhoorn. Inspecteur Gaff (Edward James Olmos), die Deckard bij de jacht op de replica's begeleidt, heeft de gewoonte om dierenfiguurtjes te vouwen: origami. Hij laat aan het eind een papieren eenhoorn bij hem achter. Als in: ik ken je droom, we hebben 'm zelf ingeplant, jij bent ook een replica. Juist die droom viel er na de eerste vertoning aan een testpubliek uit. Onze Harrison? Ook een replica met een kort leven? Ondenkbaar! Gekozen werd voor een happy end. Nu laten ze hem met de geperfectioneerde replica Rachel (Sean Young) door Californië wegrijden, een zonnige toekomst tegemoet. De gevouwen eenhoorn zat nog wel in de bioscoopversie, maar zonder die droom begrijp je de clou niet. Voor een goed begrip van de typische Philip K. Dick ambiguïteit moet je de director's cut hebben.'


Blade Runner (1982)


Genre: sciencefiction/drama/thriller


Regie: Ridley Scott


Met: Harrison Ford, Rutger Hauer, Sean Young, Edward James Olmos, Brion James, Daryl Hannah e.v.a. 117 min / kleur


Genomineerd voor 2 Oscars (beste art direction/ beste speciale effecten)


Clou


De eindmontage van Blade Runner ging gepaard met een hoop strijd, waardoor de belangrijkste twist in de film verloren is gegaan. Je vindt 'm pas terug in de director's cut. De belangrijkste aanwijzing is een van papier gevouwen eenhoorn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden