PAUL VERHOEVEN EN ROB VAN SCHEERS Episode 86: Greed (1924) - deel I

Speelfilm is een jonge kunstvorm, welke film is werkelijk tijdloos? De slotscène van Greed is meesterlijk, die zal de tand des tijds voorlopig wel doorstaan.

'Over Greed van Erich von Stroheim wordt altijd gesteld dat het een tijdloos meesterwerk is. Ik zou eerder zeggen: een meesterwerk voor zijn tijd. Een deel van de mythe rond Greed heeft te maken met de vele anekdotes die erbij horen, die over de keiharde producer Irving Thalberg in het bijzonder. Onder zijn regime werd op Greed het slagersmes losgelaten, van de oorspronkelijke 9 uur aan film bleef uiteindelijk een versie van 140 minuten over. Onnodig te zeggen dat Von Stroheim verbijsterd was, zo'n aanslag overleeft geen enkele regisseur.


Ik heb thuis een laserdisc met een deels gerestaureerde versie van Greed, hij beslaat 239 minuten. Er zitten prachtige dingen in, daar komen we zo op, maar ik wil het eerst nog even hebben over dat zo vaak aangehaalde begrip meesterwerk. Van een meesterwerk mag je verlangen dat het van alle tijden is, maar de vraag blijft of dat bij speelfilm überhaupt mogelijk is. Negentig jaar later kunnen we naar Greed kijken op een bijna academische manier. Hoe is-ie gemaakt, met de technische mogelijkheden van zijn tijd en wat probeert de regisseur ons te vertellen? Daar moet je wel enorm je best voor doen, want uiteraard ogen de beelden zeer gedateerd. Het grote verschil is: bij Beethoven, Mozart, Vermeer, Rembrandt, Michelangelo en dadelijk Stravinsky heb je dat probleem nooit. Muziek en schilderkunst zijn in staat om de tijd radicaal te doorbreken, veel van die werken blijven eeuwenlang overeind, zonder problemen. Dat is wat ik een meesterwerk zou noemen. Speelfilm is natuurlijk een jonge kunstvorm, muziek en schilderkunst kunnen bogen op een veel langere traditie. Misschien dat speelfilm over een paar honderd jaar ook in staat is iets af te leveren dat werkelijk tijdloos blijft. Aan de andere kant: als je bedenkt dat een van de grootste bioscoophits van dit jaar Fast & Furious 6 is... Is dat ontwikkeling? Dan kunnen we het volwassen worden van de speelfilm verder wel afschrijven en moeten wij als regisseurs iets anders zoeken om ons uit te drukken.


Wellicht wat al te somber, allemaal. Als ik positiever ben, denk ik: de zo virtuoos gefilmde en dito gemonteerde wagenrennen uit Ben Hur, die blijven de komende honderd jaar nog wel goed. De opstelling van het Romeinse leger in Spartacus, ook een scène die op jongere ogen wel indruk zal blijven maken. Chaplins The Gold Rush, een talent op zijn maximum. Ikzelf heb het evenzeer bij The Godfather, La Dolce Vita, Lawrence of Arabia, daar kan ik op ieder moment van de dag naar kijken. Heb ik dat ook met Von Stroheims Greed? Het antwoord luidt: deels, en dan vooral de slotscène. Die is meesterlijk, die zal de tijd voorlopig wél doorstaan.


Even het verhaal van Greed: John McTeague (Gibson Gowland) is een wat naïeve, hardwerkende man, hij verdient zijn dagelijks brood in de mijnen. Op een dag komt een rondreizende charlatan-tandarts langs, dokter 'Painless' Potter (Erich von Ritzau) en McTeague mag hem assisteren. Hij leert snel bij, en op advies van zijn moeder zet McTeague niet veel later in San Francisco zelf een tandartspraktijk op. Zónder papieren, maar dat laat onverlet dat de patiënten binnenstromen. Een ervan is zijn vriend Marcus Schouler (Jean Hersholt), hij heeft zijn nicht Trina (Zasu Pitts) meegebracht, zijn aanstaande verloofde. In de wachtkamer biedt een mysterieuze Mexicaanse dame loten aan, Shouler wimpelt haar weg, maar Trina wil wel een gokje wagen. Vervolgens neemt ze plaats in de tandartsstoel, want zij is het die geholpen moet worden.


McTeague wordt door de schoonheid van Trina als door de bliksem getroffen. Hij bedwelmt haar met chloroform en zoent haar op de mond, hij kan zich niet inhouden. Later biecht hij dit op tegen Shouler, die dan nog heel altruïstisch zegt: nou, als ze zoveel voor je betekent, dan doe ik wel een stapje opzij, kun jíj met haar trouwen. Trina ziet dat ook wel zitten, maar dan kantelt de plot. Een vertegenwoordiger van de loterij komt met een zak geld aanzetten, Trina heeft 5.000 dollar gewonnen, daarmee is ze - in die tijd - op slag miljonair. Shouler trekt zich de haren uit het hoofd. Door zijn eigen stupide generositeit mist hij nu de hoofdprijs. Hij wordt steeds haatdragender jegens McTeague, die niets voor hem kan doen: dat geld behoort Trina toe. Sterker nog, ze zit erop, letterlijk! Ze ontpopt zich als een vrek eersteklas. Als wraak lapt Shouler zijn voormalige vriend erbij, hij wijst de inspectie voor volksgezondheid erop dat McTeague niet de benodigde diploma's heeft. Die moet zijn praktijk sluiten, raakt aan lager wal, maar financiële ondersteuning van Trina kan hij wel vergeten. Uiteindelijk slaat hij haar dood, grist die zak met geld mee en vlucht de woestijn van Death Valley in. De sheriff organiseert een posse en ook Shouler sluit zich aan bij de achtervolgende groep. Dan volgt de meesterlijke slotscène.


Ze weten dat McTeague het onmogelijke probeert te doen door met zijn muilezel die zinderende Death Valley te doorkruisen. De sheriff zegt: we rijden om, we wachten hem op, maar bezeten door die zak met geld besluit Shouler in zijn eentje op jacht naar McTeague te gaan. Uiteindelijk komt het tot een grimmige confrontatie. Ze rollen langdurig over elkaar heen, totdat McTeague de finale klap uitdeelt met de kolf van Shoulers eigen revolver. Gewonnen, denk je, over en uit, maar dan blijkt dat Shouler de handboeien die hij van de sheriff meekreeg op de valreep heeft geklikt aan zijn eigen arm én die van McTeague. Zo zit hij nu vast aan het lijk van zijn vroegere vriend. En dat in die bloedhitte, zonder water, de muilezel is ook al dood, en het vogeltje dat hij altijd in een kooitje bij zich draagt, stort levenloos neer zodra hij het loslaat. De camera gaat naar achteren, we zien die desolate leegte van de woestijn, en de silhouetten van de gestrande personages, alle hoop verloren.


Een sleutelscène uit de filmgeschiedenis, dit. Niet alleen introduceerde Von Stroheim hiermee de deep focus, alles scherp in beeld, op de voorgrond, maar ook zo ver het oog reikt, een techniek die Orson Welles pas zeventien jaar later zou aanwenden voor Citizen Kane. Bovendien kun je aan Lawrence of Arabia zien dat David Lean voor zijn grote woestijnscène het slot van Greed nauwgezet heeft bestudeerd. Tel maar eens hoe dikwijls Von Stroheim een close-up van de zon in zijn sequentie monteert en hoe vaak Lean dat doet voor de scène waarin de Arabier Gasim door de woestijn doolt, voordat Lawrence hem redt: precies identiek! Maar bovenal is het een sleutelscène uit de filmgeschiedenis, omdat Von Stroheim een zo zwartgallig slot durfde te draaien, ook al speelt het dan onder verblindend zonlicht.


Twee mannen, die toch al op het punt staan ten onder te gaan, vliegen elkaar voor die 5.000 dollar nog even naar de strot, tot de dood erop volgt. In zijn streven naar perfectie werkte de autoritaire Von Stroheim twee maanden aan de woestijnsequenties in Death Valley, midzomer nog wel. Ruim een kwart van zijn crew moest ziek naar huis, en volgens de overlevering schreeuwde hij - hoog te paard gezeten - tegen zijn acteurs tijdens die allesbeslissende scène: 'Vecht! Vecht! Probeer elkaar te haten, net zoals jullie mij allebei haten!' Onmogelijke man, maar wel een groot kunstenaar, Von Stroheim, de schrik van zijn producers en zij andersom ook voor hem. Daarover volgende week meer.'


(wordt vervolgd)


Deep focus


Regisseur Erich von Stroheim (1885 - 1957) introduceerde in de film Greed (1924) de deep focus: alles scherp in beeld, op de voorgrond, maar ook zo ver het oog reikt, een techniek die Orson Welles pas zeventien jaar later zou aanwenden voor Citizen Kane (1941). Ook aan Lawrence of Arabia (1962) kun je zien dat David Lean voor zijn grote woestijnscène het slot van Greed nauwgezet heeft bestudeerd.


Greed (1924)


Genre: drama


Regie: Erich von Stroheim


Met: Gibson Gowland, Zasu Pitts, Jean Hersholt, Dale Fuller, Erich von Ritzau e.v.a. 140 min / zwart-wit


Gerestaureerde versie 239 minuten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden