PAUL VERHOEVEN EN ROB VAN SCHEERS Episode 85: The unbearable lightness of being (1988) Volgens Verhoeven

Met 171 minuten is The Unbearable Lightness of Being aan de lange kant, maar zolang de film in de relationele sfeer blijft, is die wel interessant.

'Daniel Day-Lewis is een zeer competente acteur, maar soms overdrijft hij. Vorig jaar speelde hij de president in Spielbergs Lincoln, en ik betrapte mijzelf erop afgeleid te worden door zijn spel. Té goed acteren werkt niet: als je zó goed speelt dat het opvalt, schiet je als acteur je doel voorbij, raakt de kijker uit het verhaal. Je moet niet merken dat er wordt geacteerd, alleen dan neem je de personages voor waar aan. Los daarvan: ik heb Daniel Day-Lewis lang beschouwd als de gedroomde hoofdrolspeler voor mijn Jezusfilm. Het is er niet van gekomen en nu is hij uiteraard de leeftijd van Jezus ontgroeid.


In The Unbearable Lightness of Being is hij de Praagse hersenchirurg Tomas, een onverbeterlijke rokkenjager. Seks ziet hij als licht entertainment, zoiets als sport, als voetbal. Bij elke vrouw die hij ontmoet, krijgt hij direct zo'n verleiderstrek op zijn gezicht: come on, baby! Je ziet dat vaker. Denk aan Angelina Jolie in Lara Croft. Of ze nu naar een luciferdoosje kijkt, een naakte man, of een olifant, ze heeft altijd die blik van: let's do it!


Met 171 minuten is Unbearable Lightness aan de lange kant. Gestreefd werd naar een epische vertelling, een liefdesverhaal afgezet tegen het decor van een wereldschokkende gebeurtenis: de Russische inval in Tsjecho-Slowakije van 1968, die de Praagse Lente knakt. Tomas heeft een losse relatie met de vrijgevochten kunstenares Sabina (Lena Olin), maar trouwt uiteindelijk met de bleue, provinciaalse Tereza (Juliette Binoche), al lijkt hij nooit werkelijk te kunnen kiezen.


Door deze thematiek dringt een vergelijking met Doctor Zhivago (1965) zich op: beiden zijn arts, ze worstelen met hun liefde voor twee vrouwen. Bovendien worden ze bedreigd. Zhivago door de bolsjewieken, omdat hij veel te persoonlijke gedichten schrijft, dat is 'bourgeois', en dus tegen de Revolutie. Tomas, omdat hij een essay heeft gepubliceerd waarin hij stelt - vrij naar Sophocles' Koning Oedipus - dat de communisten uit schaamte over hun wandaden eigenlijk hun eigen ogen zouden moeten uitsteken. Na de Russische inval kost dat artikel hem zijn baan, hij weigert te herroepen. Zhivago wijkt uit naar het platteland achter de Oeral, Tomas vlucht naar Zwitserland, en als Tereza het daar niet langer uithoudt via Praag naar de Tsjechische provincie. Allemaal overeenkomsten, maar wel moet ik zeggen dat David Leans Doctor Zhivago op alle punten wint: in dramatische structuur, de ontwikkeling van de personages, in visuele ambities, in de muziek.


Toch zou ik Unbearable Lightness niet willen afserveren. Zolang de film in de relationele sfeer blijft, is die meestal wel interessant: als het gaat over moraliteit, liefde en seks, promiscuïteit, leugens binnen het huwelijk, de uiteenlopende verwachtingen van man en vrouw, dat is allemaal inspirerend genoeg. De problemen in de film ontstaan zodra de politieke componenten worden opgevoerd, dan krijgen we al snel een lesje geschiedenis. Een voorbeeld: vlak voor de Russische inval bezoeken Tomas, Tereza en Sabina - door een gedeelde passie voor fotografie zijn de twee vrouwen inmiddels naar elkaar toegegroeid - met vrienden een bierhal met levende muziek. De sfeer is uitgelaten, er wordt gedanst, de Praagse Lente is uitgebarsten. Een tafel verderop zien we ongure types smoezen, het blijken Russische en Tsjechische partijbonzen. Dan staat een van die Russen op en loopt op de band toe. Kunnen zij in het licht van de verbroedering De Internationale spelen? De muzikanten overleggen en zetten braaf een gedragen versie van het strijdlied in, met lyrische trompet. Mokkend verlaten de dansende jongeren de vloer, hier en daar klinkt boegeroep. Maar halverwege voert de band het tempo op, beginnen flink te rocken, iedereen weer naar de dansvloer! Nou, die Russen voelen zich in hun hemd gezet, smijten hun servetten neer en verlaten stante pede de bierhal. Nogal een onhandige scène, op het knullige af.


Daar staat tegenover dat de liefdesscènes juist heel speels zijn, bepaald niet truttig, vol plezier. Zodra Sabina haar bolhoedje opzet, geeft ze aan wel zin te hebben, een leuke gimmick. Ze rollen over het bed en weten zich omringd door spiegels, die de regisseur gebruikt voor verrassende visuele variaties in zijn seksuele choreografie. En als Tomas het met Tereza doet, lijkt ze heel nuffig, maar dan kan ze zich niet langer inhouden, en bespringt hem spontaan, klimt in hem, hij heeft de grootste moeite om met zijn broek rond zijn enkels het bed te bereiken: zo'n identieke scène kennen we uit Fatal Attraction.


Wat Adrian Lyne daar en Philip Kaufman hier heel goed begrijpen is dat je seksscènes óf licht moet houden, met een vleugje humor, óf van een dreigende ondertoon moet voorzien. Als het alleen maar draait om 'biologische' seks word je als toeschouwer al snel buitengesloten. Ik heb 'dreiging' gebruikt bij Basic Instinct - gaat Sharon juist nu Michael vermoorden? - en lichtvoetigheid bij Turks Fruit. Die lichte toets was de reden voor producent Saul Zaentz om mij in 1985 Unbearable Lightness aan te bieden. Ik heb destijds de roman van Milan Kundera en het scenario van Jean-Claude Carrière bestudeerd, maar ik vreesde niet goed uit de voeten te kunnen met al die politieke toestanden, dus heb ik beleefd bedankt. Ik heb daar geen spijt van. Als ik de film terugzie, herken ik mijn toenmalige bezwaren. Zo verandert Tomas na zijn vlucht richting Zwitserland in het geheel niet, hij blijft gewoon die rokkenjager. Eenmaal terug in Praag zet hij nog even door. Hij is zijn baan als arts kwijt, en is nu glazenwasser, maar hij gaat onverminderd in op de avances van zijn vrouwelijke cliëntèle: te veel een herhaling van zetten.


Geslaagder scènes houden de film overeind, het begin is direct heel sterk. Een lucifer wordt aangestoken, de camera volgt het vlammetje. Dat vlammetje komt uit bij een sigaret, we zien het hoofd van een zuster. De camera gaat naar achteren. Tomas komt binnen, hij heeft net geopereerd, gaat zitten, en legt een handdoek over zijn gezicht. Uitgeput, denken we, want we kennen hem nog niet. Dan klinkt vanonder die handdoek, geheel onverwachts: 'Take off your clothes...' Zijn toverspreuk om iedere vrouw in bed te krijgen, hij zal 'm nog vele, vele malen gebruiken. Een geestige introductie, we begrijpen direct met een womanizer te maken te hebben. Achter matglas staan in de belendende ruimte twee doktoren toe te kijken en hun patiënt richt zich nieuwsgierig op, maar die wordt achteloos in zijn ziekbed teruggedrukt. Terwijl de zuster haar borsten ontbloot en zich opmaakt voor een vrijpartij, vragen die voyeuristische doktoren zich af: hoe doet die Tomas dat toch?


De beste scène volgt na 52 minuten. Tereza kan Tomas' levensstijl niet meer aan, ze heeft er nachtmerries van. Het is laat in de avond, hij komt thuis, zij ligt te woelen in haar bed. Hij wil stilletjes naast haar kruipen, maar dan barst zij los. In haar onmacht eist ze dat Tomas haar voortaan meeneemt naar zijn vriendinnen, ze zal ze voor hem uitkleden, toekijken als ze vrijen, alles wat hij maar wil - gevoed door de angst hem te verliezen. Net als je je afvraagt of ze dit meent en hoe Tomas zal reageren op deze emotionele uitbarsting begint alles te trillen, te schudden, de telefoon rinkelt, pandemonium. Tereza rent naar buiten, hij er achteraan en dan komen de Russische tanks hun straat binnenrollen. Metafoor? Alsof haar ongeremde aanbod alle sluizen openzet en die Russische invasie het gevolg is.'


Toverspreuk


Een lucifer wordt aangestoken, de camera volgt het vlammetje. Dat vlammetje komt uit bij een sigaret, we zien het hoofd van een zuster. De camera gaat naar achteren. Tomas komt binnen, hij heeft net geopereerd, gaat zitten, en legt een handdoek over zijn gezicht. Uitgeput, denken we, want we kennen hem nog niet. Dan klinkt vanonder die handdoek, geheel onverwachts: 'Take off your clothes...' Zijn toverspreuk om iedere vrouw in bed te krijgen.


The Unbearable Lightness of Being (1988)


Genre: drama


Regie: Philip Kaufman


Met: Daniel Day-Lewis, Juliette Binoche, Lena Olin, Derek de Lint, Stellan Skarsgård e.v.a.


171 min / kleur


Genomineerd voor 2 Oscars

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden