Column

'Paul Brill: Er heerst een bevoogdende sfeer onder Obama'

Dit zijn kwesties die aan het presidentschap van Obama blijvende schade kunnen toebrengen, schrijft Paul Brill in zijn wekelijkse column.

President Barack ObamaBeeld ap

Grote en onverwachte stemmingswisselingen - dat is en blijft toch een bijzonder kenmerk van de Amerikaanse politiek. Vergelijk maar eens de huidige perikelen van Barack Obama met die van zijn Franse ambtgenoot François Hollande.

Het presidentschap van Hollande heeft veel weg van een satelliet die al spoedig na de lancering uit zijn baan is geraakt en sindsdien amechtig door de ruimte zweeft. Het gebrek aan een solide strategie, de uitzichtloze controverse met Angela Merkel, de ostentatieve afkeer van enige allure, een ontmoedigde bevolking - het is een fatale cocktail gebleken voor de tweede socialistische leider van de Vijfde Republiek, die nu in de peilingen op een dieptepunt staat waarnaar geen van zijn voorgangers ooit is afgezakt. De president verzekerde deze week dat hij zich niet door alle problemen uit het veld laat slaan en dat hij over een lange adem beschikt. Die zal hij inderdaad nodig hebben - plus een klein wonder.

Daarentegen stond de ster van Obama tot voor kort juist hoog aan het politieke firmament, in elk geval hoger dan een jaar geleden. Denk even terug aan zijn verkiezingsoverwinning in november. Die pakte royaler uit dan was verwacht, waardoor de president met hernieuwd zelfvertrouwen aan zijn tweede ambtstermijn kon beginnen. Er volgde ook een niet onbelangrijke zege in het begrotingsconflict met de Republikeinen, die zich gedwongen zagen om hun verzet tegen een (kleine) belastingverhoging voor de hoge inkomens te staken.

Maar een paar weken geleden kwam de eerste tegenslag toen het Witte Huis er niet in slaagde om de door Obama vurig bepleite aanscherping van de wapenwet door de Senaat te loodsen. En afgelopen week tuimelde ineens het ene lijk na het andere uit de kast.

Eerst ontstond er groot rumoer over sterke aanwijzingen dat de regering, met name het ministerie van Buitenlandse Zaken en de CIA, niet de volle waarheid heeft verteld over de mate van bescherming voor de vier diplomaten die vorig jaar zijn omgekomen bij de aanslag op hun kantoor in Benghazi. Vervolgens bleek dat de federale belastingdienst (IRS) in 2012 in het bijzonder conservatieve actiegroepen op de korrel heeft genomen die in aanmerking wilden komen voor een belastingvrije status. Ten slotte kwam naar buiten dat Justitie beslag heeft laten leggen op een reeks van telefoongesprekken van reporters van het persbureau AP, dit in het kader van een onderzoek naar het lekken van geheime informatie over het oprollen van een terreurcomplot in Jemen.

Schade
Dit zijn kwesties die aan een presidentschap blijvende schade kunnen toebrengen. Ik moest onwillekeurig denken aan de genante affaire-Lewinsky in Bill Clintons tweede termijn en de misgrepen van George W. Bush nadat orkaan Katrina had huisgehouden in New Orleans en omgeving. Met name Katrina was een keerpunt: het falende overheidsoptreden kwam Bush op enorm prestigeverlies te staan; daarna heeft hij op binnenlands gebied bijna niets meer klaargespeeld.

Nu herhaalt de geschiedenis zich nooit exact en degenen die verkondigen dat Obama nu in een zelfde soort schandalen is verwikkeld als Richard Nixon en dus geen haar beter is dan Tricky Dick, geven daarmee vooral te kennen dat ze slecht op de hoogte zijn van die geschiedenis. De schandalen in de periode-Nixon draaiden om partijpolitieke kuiperijen die vanuit het Witte Huis werden geïnitieerd en geregisseerd. Nixon gaf de IRS met zo veel woorden opdracht om politieke tegenstanders het leven zuur te maken. Niets wijst erop dat zoiets ook nu aan de hand is.

Maar daarmee is beslist niet gezegd dat de affaires weinig voorstellen. Op zich is het begrijpelijk dat een IRS-afdeling argwaan krijgt bij de vele aanvragen voor een belastingvrije status, afkomstig van groeperingen die pretenderen de 'politieke bewustwording' te willen bevorderen, maar in werkelijkheid regelrechte propaganda bedrijven. Maar een overheidsdienst, die strikt neutraal dient te opereren, begaat natuurlijk een grote zonde door dan het vizier exclusief op één kant van het politieke spectrum te richten (zelfs als de meeste aanvragen van die kant afkomstig zijn).

AP
Nog ernstiger vind ik het optreden van Justitie tegen AP. Met de beslaglegging op zo veel telefoongesprekken, zonder rechterlijke toestemming, is het uiterste randje van de wet opgezocht en wordt een grote nieuwsorganisatie in diskrediet gebracht. Ook hier geldt: het Witte Huis heeft er geen directe bemoeienis mee gehad. Maar de gang van zaken laat zien dat er onder Obama's overheidsdienaren een bevoogdende mentaliteit heerst: de belangen van de staat, die een lek wil onderzoeken, gaan boven die van een maatschappelijke instantie, zelfs als de persvrijheid in het geding is.

Dit is een mentaliteit waaraan veel Amerikanen, ook van niet-conservatieve huize, een broertje dood hebben. Obama wast nu zijn handen in onschuld en zegt dat hij met name over de IRS-affaire even geschokt is als iedereen. Maar hij is niet iedereen, zoals correspondent Arie Elshout opmerkte. In het verleden heeft hij gloedvolle woorden gesproken over de burgerrechten en de noodzaak van een transparant bestuur. Hij is nu de hoogste ambtsdrager van het land en moet het goede voorbeeld geven.

Zo niet, dan zal gebeuren wat tot voor kort ondenkbaar leek: dat de dolende Republikeinen weer het initiatief kunnen veroveren. Met de kans dat de geschiedenis zich toch een beetje herhaalt en dat mei 2013 geboekstaafd zal worden als de maand waarin Obama zijn Katrina vond.

Paul Brill is buitenlandcommentator voor de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden