'Pastoor die zijn pappenheimers kende'

De zondag overleden Mathieu Smedts slaagde erin van Vrij Nederland een gezaghebbend weekblad te maken, maar na een conflict moest hij als hoofdredacteur toch opstappen....

AFGELOPEN zondag is de journalist Mathieu Smedts overleden. Hij was 83 jaar. Smedts was van 1955 tot 1969 hoofdredacteur van het weekblad Vrij Nederland. Onder zijn leiding verdrievoudigde het aantal abonnees van VN tot tachtigduizend. Tussen 1947 en 1955 fungeerde Smedts als Londens correspondent voor de Volkskrant.

Het leek een weinig logische stap voor een journalist van de toen nog ferm katholieke Volkskrant naar het openlijk socialistische VN, maar Smedts wist dat er door het beruchte, zojuist uitgevaardigde mandement der bisschoppen geen plaats meer voor hem kon zijn bij een krant die dit soort clericale decreten slaafs slikte. Smedts doorzag dat het mandement was ingegeven door 'de slechtste van alle raadgevers: vrees'. De bisschoppen verboden in 1954 de gelovigen lid te zijn van socialistische organisaties; ze mochten geen socialistische bladen lezen en niet naar de VARA luisteren.

Smedts had al eens eerder, in de oorlog, een belangrijke stap gezet: hij ging als Nijmeegs student (Engels) in het verzet en redde 36 joden. In november 1942 werd hij verraden, gearresteerd en ter dood veroordeeld. Dat vonnis werd niet voltrokken, maar Smedts verdween tot de bevrijding als zogeheten Nacht- und Nebel-gevangene van de aardbodem. In de jaren zestig maakte Smedts een uniek interview met de Duitse rechter die de doodstraf over hem had uitgesproken.

Smedts had voor de oorlog, samen met zijn vriend Joop Lücker, een journalistieke snelcursus in Londen gevolgd. Lücker nam hem meteen na de bevrijding als redactiechef voor de heropgerichte Volkskrant in dienst. Na een korte interimperiode als hoofdredacteur van de Gazet van Limburg haalde Lücker hem in 1947 terug als correspondent in Londen. Dat was toen nog een belangrijke post; Groot-Brittannië sputterde na als wereldmacht en dekoloniseerde snel.

Dezelfde Lücker (toenmalig hoofdredacteur van de Volkskrant) liet zijn vriend Smedts na diens overstap naar VN vallen als een hete aardappel. Smedts zelf was niet rancuneus. Toen Lücker in 1964 bij de Volkskrant werd ontslagen, werd het contact hersteld. Smedts in een later vraaggesprek: 'De volgende dag zat-ie al bij me en tot zijn dood zijn we elkaar regelmatig blijven zien.'

Toen Smedts bij Vrij Nederland kwam, was dat voormalige verzetsorgaan ingezakt tot een suffig blaadje met nog geen twintigduizend abonnees. Er werkten nauwelijks echte journalisten. Losse medewerkers schreven de meeste stukken, die van een hoog studeerkamergehalte waren.

Smedts smeedde een redactie met klinkende namen: Rinus Ferdinandusse (zijn latere opvolger), Joris van den Berg, Igor Cornelissen, Joop van Tijn, Martin van Amerongen, Jan Rogier. Hij koos Renate Rubinstein en Hugo Brandt Corstius als vaste columnisten. Peter Vos en Willem van Malsen tekenden. Dr. Loe de Jong, Dries Ekker, Anton Koolhaas en Nico Scheepmaker waren vermaarde medewerkers. Hij liet Bibeb, die door zijn voorganger nooit al te serieus was genomen, aan haar indrukwekkende serie interviews beginnen.

Het was de perfecte redactie voor de jaren zestig, zeer bedreven in het slopen van heilige huisjes. Maar Smedts zelf werd gaandeweg ingehaald door de journalistieke ontwikkeling. Hij bleef zichzelf als de baas zien, maar de redactie accepteerde dat, op de democratiseringsgolven van die dagen, allengs minder. Er waren voortdurend heftige ruzies ter redactie over de in de Vietnamtijd onbekommerd pro-Amerikaans commentariërende Loe de Jong.

Smedts' einde als hoofdredacteur werd ingeluid door een stuk van Joop van Tijn over de onbehoorlijke wijze waarop een medewerkster van Het Parool de laan uit was gestuurd. Smedts vond dat Van Tijn niet behoorlijk hoor en wederhoor had toegepast en schreef op VN's voorpagina een stuk met de kop: 'Verontschuldigingen aan Het Parool'. Alle VN-redacteuren namen woedend ontslag. Een bemiddelingspoging slaagde, maar Smedts vertrok enkele maanden later, 55 jaar oud. Hij zou nog jaren, vanuit Frankrijk, zijn Zakboek van een twijfelaar voor VN mogen blijven schrijven.

Het kwam uiteindelijk toch weer een beetje goed tussen VN en zijn ex-hoofdredacteur. Bij Smedts' tachtigste verjaardag verscheen in mei 1993, ondertekend door 'Redactie', een voorzichtige appreciatie, die aangaf dat Smedts als hoofdredacteur weliswaar leek op 'een argeloos tastende novice, in werkelijkheid zat er een pastoor in hem verborgen die zijn pappenheimers kende en wist dat de vrije teugel in de journalistiek een aardig blad moest opleveren, als ook het vereiste talent daarvoor aanwezig was.'

Henk Strabbing

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden