Passie en pistolen

Het Filmmuseum presenteert in het programma 'Heldinnen - elegant en gevaarlijk' de vrouwelijke actieheld. Dames met geweren bewegen zich tussen exploitatie en feminisme....

Het meisje in bikini koestert haar kalasjnikov. Ze drukt het machinegeweer tegen haar bijna blote lichaam aan en zegt: 'Niets komt tussen mij en mijn AK-47.' Zo worden wapens aangeprezen in de promotietape die twee gangsters bekijken in de openingsscène van Quentin Tarantino's Jackie Brown uit 1997. In een zonovergoten woestijn nemen knappe jonge vrouwen eerst een verleidelijke pose aan, vuren dan een paar salvo's af, om vervolgens met zwoele stem hun vuurwapen te prijzen.

Chicks Who Love Guns is de titel van de video. Het zou een goede alternatieve naam kunnen zijn voor het programma in het Filmmuseum dat, iets smaakvoller, 'Heldinnen - elegant en gevaarlijk' heet. Want dat is de belangrijkste verbinding tussen Ripley in de Al i e n -films, de bruid uit Tarantino's Kill Bill Vol. 1 en 2, en Joan Crawford in de western Johnny Guitar: ze kunnen met wapens omgaan en doen dat met passie .

Dat Tarantino Jackie Brown, over een stewardess die in een misdaadplot verzeild raakt, met de ranzige videobeelden begon, lijkt bedoeld als een verwijzing naar de origine van het genre. Het geldt voor Pam Grier als Jackie Brown, nog meer voor Uma Thurman als de bruid in de Kill Bill-films en eigenlijk voor bijna alle sterren in de films in het programma. De vrouwelijke superheld vindt haar oorsprong vooral in smakeloze B-producties en goedkoop gemaakte trash. Schaars geklede vrouwen die een machtig vuurwapen in de hand houden zijn in de eerste plaats een eenvoudige manier om te voldoen aan de vraag naar seks en geweld. Lara Croft is er het moderne bewijs van; ze is nauwelijk meer dan een puberfantasie.

De vrouw met een geweer is bedacht vanuit een traditioneel mannelijk perspectief, maar tegelijk geven de heldinnen mogelijkheden voor een heel andere visie. Want in tegenstelling tot manipulatieve monsters als Lady MacBeth, of de vamps uit klassieke misdaadfilms, hebben de vrouwen in actiefilms geen mannelijke hulp meer nodig. De femme fatale uit de film noir probeerde haar doel te bereiken door mannen naar haar hand te zetten. Een vrouw met een machinegeweer kan alle problemen zelf oplossen. Daarmee krijgt het filmgenre een dubbele betekenis. Het gaat over personages die een positie vinden tussen exploitatie en feminisme, tussen hard geweld en traditionele ideeën over vrouwelijkheid .

Gena Rowlands die de titelrol speelt in Gloria uit 1980 van John Cassavetes is op haar best als ze koelbloedig en keihard moet zijn. De achtervolgers van een Puertoricaans jongetje dat ze bijna toevallig onder haar hoede nam, vraagt ze in duidelijke taal te vertrekken. En als ze dan niet willen luisteren, goed, dan heeft ze geen keuze. Gloria haalt haar revolver te voorschijn en schiet hun auto overhoop, die over de kop slaat. Huurmoordenaars, haar zesjarige metgezel, een bejaarde maffiabaas, allemaal worden ze met dezelfde ruwe onverschilligheid behandeld - wat vooral zo indrukwekkend is omdat Gloria geen moderne, overdreven, stripverhaalachtige productie is, maar een simpel, onopgesmukt drama.

Toch heeft ook Gloria een zachtmoedige kant. 'Ik haat kinderen', was de zin waarmee ze reageerde op het verzoek het zoontje te verzorgen van een vriendin die door de georganiseerde misdaad werd bedreigd. Maar in de film ontstaat langzaam een band tussen de twee. Het jongetje dat ze aanvankelijk voortdurend afsnauwt, wordt de enige voor wie Gloria echte gevoelens koestert.

Vrouw en kind: het is een terugkerend motief in de films in het programma, waaruit eens te meer mag blijken dat ook de actieheldinnen niet aan ouderwetse rolpatronen ontsnappen. De drie supervrouwen in Heroic Trio nemen het op tegen een eunuch die baby's bij hun ouders weghaalt, Thurman wreekt zich in de Kill Billfilms op de mensen die haar van haar dochtertje scheidden, en de Alien-films zouden zelfs kunnen worden gezien als een lange, bizarre reflectie op het moederschap. Het buitenaardse monster uit de serie is een wijfje dat overal haar eitjes kwijtraakt, terwijl Sigourney Weaver als Ripley, de commercieel meest succesvolle van alle vrouwelijke heldinnen, ook op allerlei manieren met kinderen wordt geconfronteerd; in het tweede deel ontfermde ze zich over een klein meisje, en in de director's cut van die film bleek ze ook zelf moeder te zijn.

Het zijn geen thema's die vaak te vinden zijn in gewone blockbusters, en dat toont aan dat de emancipatie van de vrouwelijke actieheld nog lang niet is voltooid. Maar misschien is dat maar beter ook; de rollen zijn er een stuk interessanter door. Waar mannelijke actiehelden - van Sylvester Stallone tot Vin Diesel - zich altijd eendimensionaal op een enkele taak kunnen richten, hebben de vrouwen een complexer en veeleisender bestaan, en juist daarom zijn ze interessanter.

Het dagelijks leven van de Chinese versie van Wonder Woman, in Heroic Trio gespeeld door de jonggestorven zangeres Anita Mui, illustreert dat. Bij haar eerste verschijning in de actiefilm haast ze zich naar een ziekenhuis om, zoals ze dat in bijna elke latere scène ook moet doen, kindertjes te redden. Vliegend door de lucht, rennend over electriciteitsdraden, gaat ze het gevecht aan met de onzichtbare vrouw die twee pasgeboren baby's wil kidnappen. Messen vliegen rond, bloeddruppels vallen op de kindergezichten, en na een paar spectaculaire acties weet ze uiteindelijk een van de kinderen in veiligheid te brengen, terwijl de ander wordt meegenomen.

Normaal gesproken zou de scène daar zijn afgelopen. Maar voor Wonder Woman is er meer te doen. Ze haast zich, even snel als ze is gekomen, terug naar haar woning, waar ze net op tijd arriveert om de telefoon op te nemen. Het is haar man, een politieman die het gevecht heeft gadegeslagen zonder te weten dat het zijn echtgenote was die hoog in de lucht tegen het kwaad streed. Hij staat nog altijd vastgenageld naast het hospitaal, en vertelt haar dat hij moet overwerken omdat er een baby is ontvoerd. 'Natuurlijk, het is je plicht,' antwoordt ze met liefdevolle stem, om hem er zo van te verzekeren dat er thuis altijd iemand op hem wacht. Het is een extra taak waardoor mannelijke actiehelden zelden worden gehinderd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden