Pas op voor het Zweedse model

In Nederland wordt met stijgende interesse gekeken naar het Zweedse verbod op hoerenlopen. Maar zo veel goeds heeft die wet Zweden niet gebracht, constateert

De eerste keer dat de vrouw in de stoel tegenover therapeute Lisen Lindstrom plaatsnam deed ze haar schoenen en sokken uit, en zette beide blote voeten op het tapijt. Kort sloot ze haar ogen. 'Dit is de enige manier om te voelen dat ik hier zit', zei de vrouw.


Ze voelde haar billen niet op de stoel en haar rug niet tegen de leuning, want vanaf haar knieën tot haar nek had ze al jaren geen gevoel meer. Bij de gezondheidscheck bleek haar vagina een slagveld van infecties, ze had het nooit gemerkt. De vrouw kwam daarna negen jaar lang twee keer in de week bij de therapeut. Op de vraag of ze vrijwillig in de prostitutie was gegaan had ze ja geantwoord.


Psychologe Lindstrom vertelt dit verhaal in haar praktijk in Stockholm waar ze inmiddels honderd prostituees heeft behandeld die uit het vak willen stappen. De verhalen zijn bekend, maar ze blijven schrijnend. Het stelselmatig verkopen van je lichaam is geen normaal beroep. De verwevenheid van prostitutie met criminaliteit en mensenhandel is groot. In Europa worden naar schatting jaarlijks honderdduizenden mensen binnengesmokkeld en ook binnen Europa worden mannen en vrouwen verhandeld voor in de seksindustrie. Het zijn de slaven van deze tijd.


Een land dat zegt 'wij pikken dit niet langer, mannen moeten hun verantwoordelijkheid nemen' en daarop de samenleving begint te vertimmeren, spreekt tot de verbeelding. Een eeuw eerder liepen de hoeren nog wekelijks onder hoongelach en door eieren bekogeld door het oude centrum van Stockholm voor hun verplichte syfilis-check. Nu zijn de rollen omgekeerd. Niet de hoer, maar de hoerenloper treft de schande. Want seks verkopen is legaal, maar het kopen strafbaar.


Het Zweedse verbod op hoerenlopen staat ook in Nederland in de belangstelling. De Kamerleden Myrthe Hilkens (PvdA) en Gert-Jan Segers (CU) zijn naar Zweden afgereisd om er meer over te horen. Eerder zei vicepremier Lodewijk Asscher, toen nog wethouder van Amsterdam, het moreel rechtvaardiger te vinden als de klant en niet de vrouw wordt gecriminaliseerd. Dat is het Zweedse model: een aantrekkelijk mix van het beschermen van een kwetsbare groep en tegelijkertijd stelling nemen tegen een veelal mensonterende praktijk.


Radicale feministen

De vraag is of het ook werkt. Gaan er daadwerkelijk minder mannen naar de hoeren en neemt de prostitutie af? Helaas zijn er veertien jaar na de invoering van de wet daarvoor nog geen aanwijzingen. De Zweedse overheid claimt dat het beleid succesvol is, maar het aangevoerde bewijs wordt door gerenommeerde wetenschappers afgewezen.


Zo zeggen in enquêtes minder mannen een prostituee te bezoeken. Maar er zijn niet minder prostituees en ze hebben nog steeds werk. De daling lijkt dus vooral iets te zeggen over een veranderd idee van een sociaal wenselijk antwoord.


Het andere wapenfeit is dat de straatprostitutie is afgenomen. Inderdaad, de straat in het centrum van Stockholm waar van oudsher de vrouwen tippelen, telt op een doordeweekse winterdag nog maar een handjevol vrouwen. Maar op independentstockholmescorts.com stralen Lana uit Riga, Maya Beauty uit Peru en de Zweedse Inna je toe, klaar om langs te komen waar je maar wilt in Stockholm. Deze verschuiving van de straat naar andere vormen zoals appartementen en hotels is in veel landen te zien. Dat kan moeilijk aan de Zweedse wet worden toegeschreven, en heeft vooral te maken met de opkomst van internet.


De deprimerende waarheid is dat de weg van legalisering die Nederland rond dezelfde tijd insloeg evenmin de problemen in de prostitutie heeft opgelost. Veel prostitutie is verschoven van de gereguleerde sector naar oncontroleerbare vormen en ook in de gereguleerde sector blijken misstanden nog steeds aan de orde van de dag.


Maar terwijl Nederland zich om die reden bezint op nieuw beleid, lijkt Zweden zich niet te storen aan de werkelijkheid. Het claimt internationaal dat het model succesvol is en lobbyt in Europa voor het uitroeien van prostitutie via de Zweedse weg. Zo blijkt de Zweedse oplossing tegelijk het Zweedse probleem: een principieel standpunt laat zich lastig bijschaven.


Om het verschil tussen deze Zweedse en Nederlandse benadering te begrijpen, is het goed terug te gaan naar de oorsprong van de huidige modellen van legalisering en criminalisering. In Zweden had de vrouwenbeweging de hoofdrol bij het tot stand komen van het verbod op het kopen van seks. Zij hing de radicaal feministische visie aan dat prostitutie een kwestie is van geweld tegen vrouwen.


In deze visie gaat het niet alleen om het geweld tegen de individuele vrouw, maar om een maatschappelijke structuur. Door vrouwen als hoer te gebruiken oefenen mannen macht uit over vrouwen en onderdrukken zij deze groep. Prostitutie is daarom een probleem van de hele maatschappij. Het belangrijkste doel van het Zweedse verbod uit 1999 was dan ook om de gelijkheid tussen man en vrouw te stimuleren, door mannen afstand te laten doen van hun eeuwenoude recht om seks te kopen. In de wet staat expliciet dat alle prostituees slachtoffer zijn.


In de jaren zeventig overheerste deze radicaal-feministische visie ook in Nederland. Maar terwijl in Zweden de radicaal-feministen zich in de jaren tachtig in de politiek nestelden, keerde de beweging in Nederland zich daar juist van af en verloor aan invloed. Feministen die zich richtten op emancipatie en daarvoor juist met en binnen de overheidsinstituties werkten, kregen de overhand. Wat hun betreft was prostitutie een beroep dat zo goed mogelijk moest worden gereguleerd.


Daarnaast voerde het lokale bestuur een stevige lobby voor legalisering. In de grote steden vormde prostitutie een probleem voor de openbare orde. De gemeente Rotterdam wilde daarom naar Duits voorbeeld een Eroscentrum openen, maar de rechtbank verbood dit. Bordelen waren immers verboden.


Sterke lobby

Naast een idealistische grondslag, was er dus een praktische reden voor het nieuwe beleid. Maar in de jaren na de legalisering sloegen onthutsende politierapporten een deuk in het vertrouwen in regulering. Verhalen over loverboys en mensenhandel maakten een einde aan het beeld van de gezellige en geëmancipeerde hoer.


Vele jaren later is het beleid nog steeds niet aangepast. De wet die dat zou regelen is afgelopen najaar aangehouden en de minister buigt zich er opnieuw over. Terecht dus dat de Kamerleden op zoek gaan naar nieuwe wegen om de misstanden aan te pakken en hun oor te luister leggen in andere landen.


Maar ook in Zweden zijn er ontwikkelingen die juist feministen zorgen zouden moeten baren. Het uitgangspunt dat mannen geen recht hebben om seks te kopen van een vrouw wordt breed gedragen. Maar de norm heeft de werkelijkheid niet veranderd. Prostitutie is er nog steeds, alleen is door de criminalisering behalve het stigma op de mannen ook dat op de vrouwen gegroeid. Inmiddels vindt 65 procent van de vrouwen en 37 procent van de mannen dat ook de prostituee strafbaar moet zijn. Dat is voor beide seksen 20 procentpunt meer dan in 1996.


Deze gestigmatiseerde vrouwen moeten daarbij in potentieel steeds gevaarlijker omstandigheden werken. De hotels zijn inmiddels goed getraind om prostitutie te herkennen, dus werken vrouwen veelal vanuit appartementen. Maar de verhuurder is strafbaar als hij het weet en er wordt hard aan gewerkt om verhuurders daar op te wijzen. Als gevolg daarvan hebben sommige vrouwen die vanuit huis werkten hun appartement verloren en is de meest gebruikelijk vorm een 'outcall', dus op bezoek bij de hoerenloper thuis. Op de hoogte van het gevaar dat dit met zich meebrengt, proberen prostituees van te voren na te gaan of de klant betrouwbaar is. Maar evengoed kunnen er bij aankomst ineens tien mannen zitten.


De Zweedse politie zegt dat de positie van de vrouwen is verbeterd omdat zij hun klant kunnen dreigen de politie te bellen. Maar tegelijkertijd zegt de politie dat vrouwen soms nauwelijks weten waar zij werken, laat staan dat ze de Zweedse wet kennen.


Ex-sekswerker Pye Jakobson, die met haar vereniging Rose Alliance aandacht vraagt voor deze problemen en af wil van de criminalisering, wordt weggezet als een uitzondering. 'De belangen in de industrie zijn groot en de lobby voor prostitutie is sterk', zegt de nationaal rapporteur mensenhandel, die Jakobsons argumenten 'geruchten' noemt.


Dat de autoriteiten willen opkomen voor slachtoffers die geen stem hebben, is meer dan noodzakelijk. Maar ze lijken daarbij voorbij te gaan aan prostituees die wel een stem hebben. 'Het zou fijn zijn als ze überhaupt naar ons luisteren', zegt Jacobson.


Ook lijkt de focus op vrouwen het zicht te ontnemen op het probleem van mannelijke prostitués. Prostitutie is geweld van mannen tegen vrouwen, is een uitgangspunt van de wet, maar uit recente rapporten in Zweden blijkt dat ook een aanzienlijk aantal mannen in de prostitutie werkt. Zowel de sociale hulpverlening als de politie heeft nauwelijks zicht op deze groep.


'De mannelijke hoeren zijn heel lastig te bereiken', zegt de detective Per Hjort, nadat hij net een presentatie heeft gegeven over het Zweedse model aan een Franse delegatie. 'Ze adverteren niet openbaar zoals de vrouwen: je moet in een bepaald netwerk zitten om met ze in contact te komen.' Maar de politie houdt zich hier niet mee bezig.


De Zweedse feministe en onderzoeker Petra Östergren wijt de verbetenheid van de Zweedse regering om het huidige beleid als succesvol te verkopen aan een identiteitsprobleem. 'Vroeger waren we trots op de welvaartsstaat, maar die is afgebrokkeld. Nu zoeken we iets nieuws om trots op te zijn, om een nationale identiteit te krijgen.'


Gedragsverandering is een kwestie van lange adem. Dan is veertien jaar een korte tijd. In theorie is het mogelijk dat door de stellingname van de maatschappij tegen prostitutie werkelijk minder mannen seks kopen. Maar zo lang prostitutie nog bestaat, onttrekt in Zweden een droom het zicht op de werkelijkheid.


Verantwoording Voor dit stuk is gebruikgemaakt van een groot aantal gesprekken in Zweden en literatuur van Joyce Outshoorn, Ann Jordan en Petra Östergren.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden